biokaos

süper müzik dinle

2008-09-29T02:50:00.018+03:00

CANLILARDA ÇOĞALMA

2008-05-25T22:07:00.000+03:00

Hücre bölünmeleri

2008-05-11T01:07:00.003+03:00

Hücre bölünmeleri
1.Normal mitoz bölünmede görülen aşağıdaki olaylardan hangisi veya hangileri mitoz geçiren her hücrede görülmez?
I-Sentroillerin hareketi II-Sitokinez III-Hücre plağı oluşumu
IV-Çekirdek zarının erimesi V-İğ iplerinin oluşumu
I-II-III I-III I-III-IV IV-V III-IV
2. Mitoz bölünme ilgili ifadlerden hangisi yanlıştır?
Bir hücrelilerde üremeyi sağ1ar
Çok hücrelilerde büyüme ve onarım sağlar
Kalıtsal bilgiyi hücreden hücreye taşır
Yalnız diploit kromozomlu hücrelerde görülür
Kromozom sayısı değişmez
3. Hücre bölünmesi ile ilgili aşağıdaki olaylardan hangisi veya hangileri sadece mayoz bölünmede görülür?
I- DNA eşlenmesi II-Santrozomların eşlenmesi III- Nucleus zarının erimesi
IV-Homologların ayrılması V-Tetradların görülmesi
I
I-II-III
I-III-V
II-IV-V
IV-V
4. Mayoz bölünmede homolog kromozomlar hangi aşamada birbirlerinden ayrılır?
Metafaz-I Anafaz-I Telofaz-I Metafaz-II Anafaz-II
5. n=4 Olan hücrenin profaz-I deki Tetrad sayısı nedir?
1 2 4 8 16
6. Hangisi hücreleri bölünmeye yönlendiren faktörlerden değildir?
Sitoplazma- nucleus oransızlığı
Sitoplazma- hücre zarı oransızlığı
Sitoplazmik faktörler
Organel sayısındaki artış
Bazı hormonlar
7. Aşağıdakilerden hangisi mayoz bölünme ile sağlanır?
Tek hücrelilerde üreme
Çok hücrelilerde büyüme
Erkek arıda gamet oluşumu
Çiçeksiz bitkilerde spor oluşumu
Çiçeksiz bitkilerde gamet oluşumu
8. Aşağıda interfazla ilgili verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
G1 evresinde bölünmede rol alacak enzim ve proteinler sentezlenir
S evresinde DNA eşleşmesi gerçekleşir
S evresi sonunda sentrozom eşlenme emri verilir
G2 evresinde bölünme ile ilgili enzimler sentezlenir
G2 evresinde hücrede DNA miktarı normalin iki katıdır
9.Mayoz bölünmede hangi olay bir kere gerçekleşir?
Sitokinez DNA eşlenmesi Karyokinez
Sentrozom eşlenmesi İğ ipleri oluşumu
10.
Aşağıda hücre bölünmesi sırasında gerçekleşen bazı olaylar verilmiştir.Bunlar kendi arasında sıralandığında 3.sırada gerçekleşmesi gereken hangisidir?
Sentroillerin kutuplara çekilmesi
Kromatitlerin ayrılması
Sitoplazmanın bölünmesi
DNA eşlenmesi
İğ ipliklerinin sentromerlere bağlanması

SARIMSAK (Allium sativum)

2008-01-30T00:32:00.000+02:00

SARIMSAK (Allium sativum)
Sarımsağın Tıbbi Açılımı
Farmakolojik etkisi-------------------- Etkiye neden olan olası bileşik
Antikugülan (pıhtılaşmayı önleyici)............. Ajoen
Antihipertansiyon (tansiyon düşürücü) ......Selenyum, germanyum
Antiparazitik ...........................................Allisin-alliin
Antibiyotik............................................... Allisin-alliin
Antimikotik ..............................................Alisin-aliin,ajoen
Antiviral ..................................................Allisin-ajoen
Hipolipemik (kan yağlarını düşürücü)...........Dialil disülfür
Ağır metallerin zehirsizleştirilmesi..........Selenyum, alil merkaptan, germanyum
Antitümör ...............................................Selenyum, germanyum
Vitaminler ...............................................B1, A ve C vitaminleri
Antioksidan ............................................Selenyum, germanyum
Yaşlanmayı önleyici ................................Selenyum, dialil disülfür
Doğal katil hücre etkinliği ve Diğer hücresel bağışıklık tipleri ..............Germanyum, selenyum, çinko
Hücresel bağışıklık ..................................Germanyum, allisin
Bütünleyici etki .......................................Magnezyum, kalsiyum
Beslenme alışkanlığında bu lezzetli ilacın özel bir yeri vardır. En iyi kalite sarımsak germanyum ve selenyumca zengin topraklarda yetişir.Sarımsak; 33 çeşit kükürt bileşiği, 17 çeşit aminoasit (bunların içinde vücutça sentezlenmeyip, yiyeceklerle dışardan alınması gereken aminoasitlerin tümü var), germanyum, çinko, A, B1 ve C vitaminlerini içerir.
*Mikroorganizmalar (antiviral, antifungal, antiprotozoon, antiparazitik ve antibakteriyal ) üzerine antibiyotik etkiye sahiptir. Özellikle mantarlara karşı çok etkilidir. Çiğ olarak veya yağı kullanılır.
*Antiseptik özelliği vardır. Crotonaldehy de sarımsaktaki değerli bir iç antiseptik görevi gören bakterisittir. Grip, nezle, ses kısıklığı, astım rahatsızlıklarına iyi gelir. Terleticidir, ateş düşürülmesine yardım eder.
*Bademcik enfeksiyonlarında; 1 yemek kaşığı bal içerisine, 1 diş sarımsak doğranır ve yavaş yavaş yutulur.
*Öksürük ve bronşitte; Kıyılmış bir diş sarımsağı, yarım litre süt ile 15 dk. kaynatılır günde iki fincan içilir. Yada; yeteri kadar sarımsak koyun sütü ile haşlanır, tereyağı ile pişirilir, bal ilave edilerek macun haline getirilir, birer kaşık yutulur.
*Romatizma ve eklem iltihaplarında şikayetleri azaltır.
*Bağışıklık sistemini güçlendirici ve hücre koruyucudur. (Afrika'daki AİDS'li çocukların ölüm nedeni sayılan kriptokok'ların neden olduğu menenjit, Çin'de sarımsak kullanılarak tedavi edilebiliyor. ABD'de erişkin AİDS'li hastalarda görülen yemek borusu, boğaz, ağız enfeksiyonlarına neden olan kandida grubu mikroorganizmalarda sarımsağa karşı savunmasızdır.) Çiğ olarak veya yağı kullanılır.
*Kanserle mücadele eden interferonun üremesini sağlar.Yapılan araştırmalar sonunda sarımsak tozunun yiyecek ve içeceklerde katkı maddesi olarak bulunan nitratların, N-nitrozoaminler gibi vücutta kanser yapan bileşiklere dönüşmesini engellediğini, sarımsağın yapısındaki allisinin tümör gelişmini engellediğini; radyasyon nedeniyle oluşabilen kanserler üzerinde de etkisi olduğu saptandı. Düzenli kullanımının barsak kanserleri üzerinde önleyici etkisi olduğu savunulmaktadır. Bütün bu antikanser etkilerde sarımsağın güçlendirdiği bağışıklık sisteminin rol oynadığı düşünülmektedir. Sarımsağın yapısındaki selenyum ve kükürtte bu etkiye katkıda bulunmaktadır.
*Kardiyovasküler güçlendiricidir. Serum kolesterol seviyesini ve trigliserit oranını düşürür ve HDL/LDL oranını düzeltir.
*Trombositlerin damar içinde pıhtılaşmasını engelleyen etkisiyle, damar tıkanıklıklarından kaynaklanan rahatsızlıklara karşı, hem koruyucu hemde tedavi edici rolü vardır. Çiğ olarak veya yağı kullanılır.
*Tansiyon düşürücüdür.-250 gr. sarımsak, 6 tane limon suyunu cam kavanozda bir hafta bekletilir, öğlen yemeğinden önce 1 çay bardağı ılık suya 1 çay kaşığı koyulup içilir. 15 kaşığa kadar arttırılır. Sonra 1'er eksiltilir, 1 kaşığa indirilir. Yılda 3 kez tekrarlanır. (Kolesterol içinde kullanılır)-6 diş sarımsak havanda dövülür. Bir kahve fincanı votka içinde bir hafta bekletilir, sonra uygun bir şişeye süzülür. Her gün yarım kahve fincanı suya 10 damla damlatılarak içilir.
*Astım içinde yukarıdaki hazırlanan karışımdan her gün 1 kesme şeker üstüne, 10 damla damlatılarak yenilmesi faydalıdır. -200gr. Sarımsağı 400 cl suyun içinde kaynatılır. Kaynattıktan sonra sarımsak sıkılır, aynı ölçüde şeker eklenir. Hazırlanan şurubun ağzı sıkıca kapatılır. Her gün yemeklerden önce 3 çorba kaşığı alınır.
*Kan şekerini düşürür. Sarımsağın etken maddelerinden allicin önemli derecede hipoglisemik etki gösterir. Çiğ olarak veya yağı kullanılır.
*Midedeki yanma, gastrit ve mide iltihaplarına iyi gelir. Hazmı kolaylaştırır. İştah açıcıdır.Sindirim enzimlerinin akışını uyarır ve vücuttan deri yoluyla toksinlerin atılmasını sağlar.
*Böbrek taşlarının düşürülmesine yardım eder.
*Kabızlığı giderir. Yetişkin insanlarda barsak parazitlerini düşürür. -500 gr sarımsağı ezip 1 litre kaynar suya atılır 1 saat kadar bekletilir, 1 kg şeker ilave edilir. 3 hafta boyunca her sabah aç karnına 2-3 kaşık içilir.
*Kulak ağrısında; zeytinyağında ısıtılmış sarımsağı süzüp soğuttuktan sonra ağrıyan kulağa konur.
*Histeride, hastaya ezilmiş sarımsak koklatılır.
*Her gün yenilen bir diş sarımsak gözdeki kılcal damarları açar daha iyi görmeyi sağlar.
*Yara ve çıbanlarda; -Sarımsak suyu kullanılır-Yaraları dezenfekte etmek için 10 gün boyunca 30gr. Kesilmiş sarımsağı ezerek oluşturulan karışım kullanılır.
*Erkekler için afrodizyaktır.
*Siğil ve nasırlarda ; bir baş sarımsak yağlı kağıda sarılarak pişirilir. Birkaç gün bekletildikten sonra kullanılır. Nasır veya siğili olgunlaştırıp, kökünden sökülmesine yardımcı olur.
*Ergenlik sivilcelerinde, arpacıkta; günde birkaç kez sürülür.
*Zehirlenmelerde; yılan, akrep sokması, kuduz köpek ısırmalarına karşı sarımsak faydalıdır. Sarımsağın yapısında ki bazı kükürt bileşikleri ağır metallere (kurşun, civa, kadmiyum, arsenik) ve gıda katkılarına, gıda boyalarına, koruyucu ve tatlandırıcılarına bağlanarak onları zararsız hale getirerek koruyuculuk sağlar.
*Saçkıran ve uyuzda kullanılır.
*Saç dökülmesinde; 1 baş sarımsak ayıklanır. 1 fincan zeytinyağında sarımsaklar kavrulur. Bu yağ süzülüp saç diplerine sürülür. Mümkünse 3 gün yıkanmaz Bir ay boyunca 2-3 kez svı saçlara sürülür ve 5-6 saat sonra yıkanır. (Bu karışımın sebep olabileceği basuru engellemek için, hıyar, marul, veya ebegümeci tohumlarıyla beraber kullanılır.)
Saçların beyazlamasında sürekli kullanımın (40 gün günde 1 diş) etkisi vardır.
Sarımsak yağı-su karışımı tarım ürünlerini zararlı böceklere karşı korur.
Tavsiye Edilen Genel Kullanım
*Kış aylarında gülsuyu ile yenilmeli
* Taze sarımsaktan elde edilen ve kokusu giderilmiş olan sarımsak yağıda kullanılabilir.
*Çiğ olarak yendiğinde, ünlü kokusunu veren allisin bileşiği pişirmeyle bozulur ama bu sarımsağın antibiyotik etkisini kaybetmesine de neden olur.
*Sarımsak suyu yeşil sarımsak yapraklarının sıkılması ile elde edilir.
*Yedikten sonra ağız kokusunu gidermek için; önlem olarak küçük parçalar halinde suyla yutulur, Birkaç kahve çekirdeği veya karanfil çiğnenir. Ayrıca eczanelerden de hulasası (hapı) temin edilebilir.
Satın Alma ve Saklama
*Tazeliğinden emin olunan sarımsak alınmalı.*Yumuşak ve kağıtsı kabuğunda küf lekeleri varsa alınmaz.*Sarımsak başları sağlam dolgun dişlerden oluşmalıdır.*Oda sıcaklığında iyi havalanan bir kapta yada sepette saklanır. Asla buzdolabına konmaz.
*UYARI: Sarımsağın aşırı tüketiminin bazı yan etkileri vardır. Sarımsağın yapısındaki yüksek oranda kükürt bileşikleri alerjik reaksiyonlara neden olabilir. Çok fazla çiğ sarımsak tüketimi, sindirim sırasında barsak gazlarına ve barsak mukozasındaki normal floranın zarar görmesine de neden olur.

ELMA (Malus domestica)

2008-01-30T00:31:00.000+02:00

ELMA

ELMA (Malus domestica) Bitki özellikleri : Dünyamızda 5000'den fazla türü olan elma hakkında herhangi bir tanımlamaya hiç gerek yok. Damak tadınıza en uygun elma türünü seçebilirsiniz.
Bileşim: Su oranı %85, şeker %12, pektin, organik asitler, soda, fosfor, tanen, vitamin A, B1, B2, C, E, PP.
Kullanım alanları ve biçimleri: Elma, içerdiği organik asitler, soda ve fosforun yardımı ile, beyni, karaciğeri ve mideyi çok olumlu etkiler.
Kullanım biçimleri, taze meyve ve meyve suyu olarak sıralanabilir.
Çiğ elma kabuğu yenerek bedendeki ürik asit azaltılabilir.
Pişmiş elma ile yapılan kompresler yumuşatıcı ve rahatlatıcıdır.
Taze elma suyu ile yıkanan kırışık ve pörsük deri canlılık ve tazelik kazanır.
Yatmadan önce yenen bir elma, rahat uyumaya yardımcı olur..
Kabızlığa karsı pişmiş elmanın etkili olduğu bilinir.
Gut, böbrek, mesane hastalıklarına ve hemoroite karsı uygulanacak bir elma küründen yararlı sonuçlar alınabilir.
Deri döküntülerine, gut ve romatizma rahatsızlıklarına karşı, taze elma suyu başarıyla kullanılabilir. Elma suyu, özellikle soğuk algınlığına, öksürüğe, ses kısıklığına, yüksek ateşe ve iltihaplı hastalıklara karsı başarılıdır. Ama çok soğuk içilmemelidir. Elma suyu ayrıca, romatizmal böbrek ve karaciğer rahatsızlıkları, damar sertliği ve egzamaya karşı da kullanılabilir.
Elma genelde, yatıştırıcı ve ateş düşürücüdür.
Elma suyu, sindirim sistemini uyarır ve mide mukozasını güçlendirir.
Sindirim yetersizliğine karşı, rendelenmiş bir elma yemeklerden önce yenilmelidir. Ama rendelendikten sonra, rengi koyulaşana kadar bekletilmelidir. Ham elma rendesi ishale karşı kullanılabilir.
Kısaca, sağlıklı yaşamaya önem veren kişinin yakınında her zaman elma bulundurması gerekir.
Elma sirkesi, doğal bir yasam iksiridir!
Bileşim: Kalsiyum, flüor, potasyum, magnezyum, sodyum, fosfor, silisyum, A vitamini, Beta-carotin, B1, B2, ve B6 vitaminleri, C vitamini, sirke asitleri, meyve asitleri, pektin, doğal aroma maddeleri.
Yaşlılığımızda da sağlıklı olabilmek için hareketli bir yaşam ve sağlıklı bir beslenme biçimi oluşturmaya özen göstermeliyiz..
İşte burada elma sirkesi seçiminin değeri ile karşılaşıyoruz. İçerdiği çok değerli ve çeşitli maddeler nedeniyle, en sağlıklı sıvılardan biridir o. Elma sirkesi, bedenimizi içten ve dıştan tedavi edebileceğimiz olağanüstü bir doğal ilaçtır.
Burada size, bedeninizi genel anlamda güçlendirmek, çeşitli hastalık belirtilerini hafifletmek ve gerekli cilt bakımını yapmak için elma sirkesini nasıl kullanabileceğinizi anlatmak istiyorum.
Kullanım biçimleri: Doğal elma sirkesinin en etkili kullanım biçimi, çiçek balı ile karıştırılarak oluşturulur:
*1 bardak su
*1 tatlı kaşığı dolusu elma sirkesi
*1 tatlı kaşığı dolusu çiçek balı
Hepsi iyice karıştırılır ve sabahları aç karnına küçük yudumlarla içilir. Sürekli kullanım sayesinde, öncelikle bedenin bağışıklık sistemi güçlenecek ve sizi pek çok hastalıktan koruyabilecektir. Bu enerji kokteyli ayrıca size canlılık ve güç kazandıracak ve ileri yaşlara kadar sağlıklı ve mutlu kalmanıza önemli katkılar sağlayacaktır.
Ama burada çiçek balını da yakından tanımamız gerekiyor:
Çiçek balının bileşimi: Şeker: %32 üzüm sekeri (glikoz), %39 meyve sekeri, %7 malt sekeri.
100g balda MGK mineraller: Sodyum 7, potasyum 45, kalsiyum 5, fosfor 20, magnezyum 3, demir 1mg.
100g balda mg vitaminler: B1 0,03, B2 0,05, Niacin 0,1, C 1mg.
Sabahları aç karnına içtiğiniz bir bardak elma sirkesi-bal kokteylinin içindeki müthiş zenginliği öğrenmiş bulunuyorsunuz artık.
Bu zenginliğin sağlığımıza yaptığı katkılara da söyle kısaca bir göz atmamız herhalde yararlı olacaktır:
-Öncelikle bedenimiz güçlenir ve bedensel uğraşlara ve strese karşı koyabilecek dayanıklılığı kazanır.
Sirkenin içerdiği yüksek orandaki potasyum sayesinde, kalp kasları dahil olmak üzere tüm kas yapısı da güçlenecektir. Kramplara karşı, kokteylinizi maden suyu ile hazırlayabilir ve her öğünde 1 bardak içebilirsiniz.
-Sık sık grip, soğuk algınlığı veya üst solunum yolları iltihabına yakalanan kişiler, bağışıklık sistemleri sirke-bal kokteyli sayesinde güçleneceği için, bu tür sıkıntılardan büyük çapta kurtulmuş olacaklardır. Ama bu tedaviyi aşağıdaki plana göre uygulamakla kalıcı sonuçlara ulaşabilmek mümkün olacaktır.
-Soğuk algınlığı ve grip zamanlarından önce, 4 haftalık bir sirke- bal kokteyli kürüne başlayın ve günde 3 bardak için.
-Ayrıca, 4 gün boyunca akşam saatlerinde 1 Echinacea preparati alın. Üç gün ara verdikten sonra yine 4 gün devam edin ve bu tedaviyi 4 hafta boyunca sürdürün.
Bu tedavi, bağışıklık sisteminin güçlenmesine önemli katkılar sağlayacaktır. Bu tedaviyi ayrıca doğal C vitamini ile de destekleyin.
-Sirke-bal kokteyli nezleye karşı da bedeni güçlendirecektir. Nezleye karşı ayrıca, 1 ölçü elma sirkesi 2 ölçü suya karıştırılır, kaynama derecesine kadar ısıtılır ve inhalasyon tedavisi uygulanır.
-Boğaz ağrısı ve ses kısıklığında, 1 ölçü elma sirkesi ile 3 ölçü ılık su karıştırılır ve saat başı derin gargaralar yapıldıktan sonra tükürülür. Bu gargaraların adaçayı ile dönüşümlü yapılması etkiyi daha da arttıracaktır.
-Öksürüğe karşı, 4 yemek kaşığı dolusu akışkan balla 3 tatlı kaşığı elma sirkesini iyice karıştırın. Öksürük gıcığına karşı yarım tatlı kaşığı alın ve yavaş yavaş yutun. Ayrıca, bolca kekik çayını balla tatlandırın ve yudumlayarak için.
-Vajinal akıntılara karşı, 1 ölçü elma sirkesi 4 ölçü ılık suyla karıştırılır. Temiz bir şırıngaya çekilen sıvı günde pek çok kere vajinaya boşaltılır. Sirke-su karışımının vajinada 1-2 dakika kalması yeterlidir.
-Yüksek kolesterole karşı, günde pek çok kere elma sirkesi-bal kokteyli içilir.
Salatalarda öncelikle elma sirkesi kullanılır.
-Varise karşı, elma sirkesiyle ıslatılan bir bez baldıra sarılır ve 20 dakika etkilemeye bırakılır.
-Hemoroite karşı, yarım su bardağı elma sirkesi ve bir su bardağı adaçayı katkılı ılık oturma banyoları alın. Banyo süresi 10 dakikadır.
-Gaz şişkinliğine karşı, her öğünden yarım saat önce 1 bardak elma sirkesi-bal kokteyli içerek, sağlıklı bir bağırsak florasının temelini atın. Bu kokteyle rezene veya Frenk kimyonu çayı da ekleyebilirsiniz.
-Kabızlığa karşı, günde pek çok kere, 1 bardak suya 1 tatlı kasığı elma sirkesi ekleyerek için. Ayrıca, 4 litre ılık suya 1 su bardağı dolusu elma sirkesi ve 2 tatlı kaşığı tuz ekleyerek ayak banyoları alın. Banyo süresi 10 dakikadır.
-Yaraların çabuk iyileşmesi için, günde 3 bardak elma sirkesi-bal kokteyli için. İltihaplanmayı önlemek için, elma sirkesiyle ıslattığınız bir pamukla günde pek çok kere yarayı nemlendirin.
-Ergenlik sivilcelerine karşı, her yemekten yarım saat önce , içine 1 tatlı kaşığı elma sirkesi eklenmiş 1 bardak su için. Yüzünüze buğu banyoları uygulayın: 1 litre kaynar derecede sıcak suya 4 yemek kaşığı elma sirkesi ve 2 yemek kaşığı dolusu Mayıs papatyası ekleyin, 1-2 kere karıştırın ve başınızı büyük bir havluyla örterek 5-10 dakika gözlerinizi yumarak bekleyin. Yüzünüzü suya çok yaklaştırmayın!
-Güneş yanığına karşı, inceltilmemiş elma sirkesi, kızarmış olan bölgelere dikkatle sürülür veya 3 yemek kaşığı elma sirkesi eklenmiş soğuk bir banyo alınır. Banyo süresi 10 dakikadır.
Elma sirkesinin pH değeri (asit derecesi), derimizin pH değeri ile hemen hemen eşit düzeydedir. Dolayısıyla, derimizin asidik koruma örtüsünün güçlendirilmesinde elma sirkesinin kullanımı önemle önerilmelidir.
Uyarı: Elmanın ve elma sirkesinin bilinen hiçbir yan etkisi yoktur.

MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNDE NÖRONAL İLETİ

2008-01-11T23:53:00.000+02:00

MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNDE NÖRONAL İLETİ
Prof. Dr. Hülya Bilgin
Lokal, rejyonal veya genel anestezi olsun, anestezik ilaçların asıl etkisinin nöronal yapılar üzerine olduğu açıktır. Anesteziklerin diğer dokulara etkileri ise anestezi uygulamasının genelinde yan etkiler olarak değerlendirilir ve daha önemsizdir. Anestezinin doğasını anlamak için; nöronların fonksiyonlarını, birbirleri ile ve diğer dokular ile etkileşimlerini anlamak gereklidir. Burada nöronun yapısı, fonksiyonları ve kendi aralarındaki etkileşim anlatılacaktır.
Sayıca fazla ve aralarında oldukça karmaşık ilişkiler olan hücrelerin oluşturduğu sinir sistemi anatomik olarak periferik ve merkezi sinir sistemi (MSS); işlevsel olarak da otonomik ve somatik sinir sistemi kısımlarına ayrılır. Her ne olursa olsun temel fonksiyonu, elektrik impulslarının iletilmesidir. Nöronlar bir hücre gövdesi (soma) ve dendrit ve akson denilen uzantılardan oluşur. Dendritleri aracılığı ile uyarıları alan nöron hücresinde akson boyunca aktarılan elektriksel ileti (aksiyon potansiyeli) diğer sinir hücresini uyarır.
Aksiyon Potansiyeli
Bütün hücrelerde membran boyunca bir potansiyel farkı (iç tarafta negatif) bulunmaktadır. Hücre içi ve hücre dışı sıvının anyon ve katyonları farklılık gösterir. Hücre dışı sıvıda sodyum (Na+) konsantrasyonu potasyum (K+) konsantrasyonundan 30-40 kat daha fazladır. İyonların hücre içi ve dışında eşit olmayan dağılımı ile lipofilik membranlardan hidrofilik iyon geçişlerinin iyon kanalları ile kontrol edilmesi, dinlenme membran potansiyelinin oluşmasını sağlar. Dinlenme sırasında sinir hücre membranının K+ geçirgenliği, uyarı durumunda ise Na+ geçirgenliği geçici olarak 600 kat artar. Bir akım veya eksitatör nörotransmitter ile uyarılan sinirde membran potansiyeli (-70mV), eşik potansiyel değerine (-45mV) azalır ve voltaja duyarlı Na+ kanalları açılır. Na+ hücreye alındığı zaman aksonal membrandaki komşu bölge depolarize olarak uyarılır ve Na+ kanallarının açılması sağlanır. Na+ girişi ile membran potansiyeli pozitif (+30 mV) olur ve aksiyon potansiyeli akson boyunca yayılmaya başlayarak en uç noktaya kadar iletilir ve bir diğer sinir hücresine aktarılır. Bu geçiş bölgelerine sinaps denir.
Dendritler başlıca sinaps aracılığı ile diğer nöronlardan bilgi alırlar. Nöronlar arasındaki haberleşmenin sinaptik bağlantılarla sağlandığı uzun zamandır bilinmektedir. Sinapslar dendritlere yakın olan diğer nöronlardan salınan nörotransmitterlerin bağlanacağı reseptörleri içeren özelleşmiş yapılardır.Ancak günümüzde nöronlar arasındaki haberleşmenin sinaptik ileti

ve sinaps dışı ileti olmak üzere iki şekilde olduğu gösterilmiştir.
Sinaptik İleti
Tüm nöronlar elektriksel veya kimyasal olmak üzere 2 temel yolla sinaptik ileti yapar.
Elektriksel iletinin gerçekleştiği sinapslarda yarısı presinaptik yarısı da postsinaptik nöronda olmak üzere bir çift yarım kanal yapısındaki “gap junction” kanallar vardır. İki hücrenin sitoplazması arasında ilişki devam eder ve iletim bunlarla sağlanır. Gap kanallarda hücreler arası aralık 25 nm’den ~2 nm’ye düşer ve bu yolla iyonlar, şekerler, aminoasitler, ve molekül ağırlıkları 1000 kadar olan (ikincil haberciler; inositol trifosfat-IP3, siklik adenozin monofosfat-cAMP, hatta küçük peptidler bile) diğer solütlerin geçişine izin verilir. Gap kanallar bu yolla elektriksel etkinliğin bir hücreden diğerine hızla yayılmasına ve çeşitli kimyasal habercilerin karşılıklı alış verişine de izin verir, bu iletide enerji tüketimi azdır. Her kanalın çapı hücre içi kalsiyum (Ca+2) tarafından düzenlenir, Ca+2 konsantrasyonundaki artış gap kanallardaki alt birimlerin birbirlerine yaklaşmasına ve böylece kanal çapının azalmasına neden olur. Kanal çapı voltaj ve pH tarafından da düzenlenebilir. Presinaptik nöronda oluşan akımın bir kısmı bu kanallardan postsinaptik nörona akar. Bu akım postsinaptik nöron membranında pozitif yük sağlar, eğer depolarizasyon eşik değeri geçerse voltaj-kapılı iyon kanalları açılır ve aksiyon potansiyeli oluşur.
Kimyasal iletinin gerçekleştiği sinapslarda ise presinaptik ve postsinaptik nöron arasında direk düşük resistanslı bir yol yoktur Kimyasal sinapsta nöronlar sinaptik yarık denen küçük bir aralıkla tamamen birbirlerinden ayrılmışlardır ve bir hücrenin diğerinin sitoplazması ile bir bağlantısı yoktur. İleti presinaptik nörondan nörotransmitter salınması ile başlatılır. Nörotransmitterler sinir hücreleri arasındaki kimyasal sinyaller olarak rol alan moleküllerdir. Bunlar nöron boyunca ilerleyen ve aksiyon potansiyeli olarak bilinen elektriksel sinyalin kimyasal sinyale çevrilmiş halidir. Presinaptik membranda transmitterlerin salındığı aktif zon adı verilen özelleşmiş alanlar vardır. Aksiyon potansiyeli presinaptik akson terminaline ulaştığı zaman aktif zondaki voltaj-kapılı Ca+2 kanallarının açılmasına neden olur. Aktif zon yakınında artan Ca+2 konsantrasyonu ile nörotransmitter içeren veziküller presinaptik membran ile birleşerek içeriklerini sinaptik aralığa boşaltırlar ve “exocytosis” gerçekleşmiş olur. Daha sonra nörotransmitterler sinir hücreleri arasındaki boşluğu geçerek postsinaptik membrandaki spesifik reseptörlere bağlanırlar ve bağlandıkları hücrelerde yeni bir aksiyon potansiyeli oluştururlar. Bu ileti elektriksel iletideki gibi hızlı değil, gecikmeli iletidir. Ancak kimyasal iletide tek bir sinaptik vezikülün boşalması ile binlerce nörotransmitter açığa çıkar ve tek sinaptik vezikülün hareketi ile binlerce postsinaptik iyon kanalı açılabilir (amplifikasyon özelliği).
Kimyasal iletide rol oynayan sinaptik reseptörlerin görevleri; spesifik nörotransmitterleri tanımak ve hücre membran potansiyelini ya da biyokimyasal durumunu değiştirmek için gerekli olan efektör mekanizmaları aktif hale getirmektir. Bu reseptörler iyonotropik ve metabotropik olarak başlıca iki grupta incelenirler. Nörotransmitterler postsinaptik hücredeki iyon kanallarının açılmasını direkt veya indirekt etkilerler. İyon kanallarının direk olarak açılmasını kontrol edenler iyonotropik reseptörler olarak adlandırılırlar ve yapıları içinde ligand-kapılı iyon kanalları içerirler (hızlı nörotransmitter sistemi-saliseler içinde etkiler). Nörotransmitteri tanıma ve efektör mekanizmanın aktivasyonu aynı molekül tarafından gerçekleştirilir. İyon kanallarının açılmasını indirekt olarak kontrol eden metabotropik reseptörler ikincil mesajcı yola birleşmişlerdir ve iyonotropik reseptörlere göre daha yavaş (yavaş nörotransmitter sistem-saniye veya dakikalar içinde) etki ederler. Merkezi sinir sistemindeki bilinen tüm metabotropik reseptörler G-proteinlerine birleşmişlerdir ve 7 alt birimden oluşan transmembran bölgeleri vardır. G-proteinleri efektör enzim veya iyon kanallarının stimulasyonu ya da inhibisyonuna yol açan α, β ya da γ alt birimleri içerirler. Tipik olarak siklik adenozin monofosfat (cAMP), inositol trifosfat (IP3) veya diaçil gliserol (DAG) ya ada araşidonik asit gibi ikinci mesajcı yola birleşirler.
Nörotransmitterler
Hızlı ya da direkt etkili nörotransmitter sistemi içinde glutamat, asetilkolin (ACh), seratonin ve adenozin trifosfat (ATP), γ-Amino bütirik asit (GABA) ve glisin, yavaş yada indirekt etkili nörotransmitter sistemi içinde glutamat, GABA, ACh, norepinefrin, dopamin, seratonin, substans P, histamine, ATP, adenozin ve opioidler bilinmektedir. Görüldüğü gibi bir nörotransmitter hem yavaş hem de hızlı etkili olabilir.
Glutamat, ACh, seratonin, ATP ve GABA hem hızlı hem de yavaş etkileri olan nörotransmitterlere örnektir. Örnek olarak ACh için; nikotinik ACh reseptörleri ile ilişkili olarak nöromüsküler kavşaktaki hızlı nörotransmisyon ve muskarinik ACh reseptörleri ile ilişkili yavaş etki olarak bronkokonstruksiyon, salivasyon ve gastrointestinal motilite verilebilir. Bu nörotransmitter sistemlerinin çoğu anestezik ilaçlar ile etkilenir.
Bir sinaptik ileti eksitatör veya inhibitör etkili olabilmektedir. Transmitter olarak pek çok kimyasal bileşik vardır ancak transmitterin etkisini belirleyen bileşiğin yapısı değil, bağlandığı reseptörün özellikleridir. Ör; ACh bazı postsinaptik hücreleri uyarırken diğerlerini inhibe edebilir. Kolinerjik bir sinapsın eksitatör mü inhibitör mü olduğunu belirleyen reseptördür.
Eksitatör hızlı nörotransmitterler (glutamat, ACh, seratonin ve ATP) ligand-kapılı iyon kanallarını açarak öncelikle Na+ ve Ca+2 geçişine izin verirler ve hücre daha kolay uyarılabilir hale gelir. İnhibitör hızlı nörotransmitterler (GABA ve glisin) ise klor (Cl-) geçişine izin vererek hücre içindeki negatif yükü arttırır ve hücrenin daha az uyarılabilir olmasına yol açar.
Glutamat santral sinir sistemindeki en önemli eksitatör transmitterdir. Hem iyonotropik (ligand kapılı iyon kanalları N-metil-D-aspartat (NMDA), quisgualat (AMPA) ve Kainat reseptörleri) hem de metabotropik (hücre içi IP3 ve DAG düzeylerini arttıran veya cAMP’yi düşüren G-proteinine bağlı) reseptörlere etki eder.
İyonotropik reseptörler her zaman eksitatör iken metabotropik reseptörler eksitatör ya da nadiren inhibitör olabilirler. Kainat ve AMPA hücre içine Na+ girişine ve K+ çıkışına izin verirken NMDA reseptöründeki iyon kanalları Ca+2 geçişine izin verir. NMDA reseptörünün işlevini kolaylaştırmak için önce glisin (kofaktör olarak rol oynar) bu reseptöre bağlanmalıdır. Daha sonra glutamat buraya bağlanır. Ancak normal membran potansiyeli halinde bu kanal Mg+2 ile bloke edilmiş haldedir ve blok reseptörü içeren nöron kısmen depolarize olduğu zaman ortadan kalkar. Nörotransmitter aracılı ligand kapılı iyon kanalları arasında hem kimyasal hem de voltaja bağlı açılabilen tek kanal NMDA reseptörüdür. Klinik olarak NMDA reseptörü özellikle önemlidir. Son yıllarda AMPA reseptörlerinin bazı formlarının Ca+2 geçirgen oldukları gösterilmiştir. NMDA ve AMPA reseptörleri nöron dejenerasyonu ve hücre ölümünde önemli rol oynarlar. Özellikle kafa travması geçiren ya da inme gelişen hastalarda ketamin, dekstrometorfan, fensiklin, Mg+2 ve MK-801 (dizosilfin maleat) gibi NMDA ve 6-nitro-7-sulfomoyl-(f)-quinoxaline-2,3-dione (NBQX) gibi AMPA/kainat reseptör antagonistlerinin potansiyel olarak nöron koruyucu oldukları bildirilmiştir. Ayrıca ketamin bu kanal içinde ayrı bir yere bağlanarak dissosiyatif amnestik etkisini gösterir. Metabotropik glutamat reseptörlerinin transmembran 7 farklı alt biriminde çeşitli nedenler ile oluşan değişikliklerin ise epilepsi, Parkinson hastalığı, Huntington’s hastalığı, ağrı, şizofreni ve anksiyete ile ilişkili olabileceği gösterilmiştir.
Glutamat reseptörleri beyinde oldukça yaygındır ve uyarıcı iletimin %75’nden sorumludur. Agonist olarak glutamat, kofaktör olarak glisin ve antagonist olarak çinkonun bağlanabileceği farklı bağlanma yerleri içerir. Bu nedenle serebral hastalıklara karşı yeni ilaçların geliştirilmesinde hedef oluştururlar.
Eksitatör bir nörotransmitter olan asetilkolinin reseptörleri nikotinik ve muskarinik olarak ayrılırlar. Nikotinik ACh reseptörleri GABAA, glisin ve bazı glutamat reseptörleri gibi bir kanal oluşturacak şekilde dizilmiş 5 alt birimden (γ, β, 2 α, δ) oluşan ligand kapılı iyon kanalları (iyonotropik) içerirler. ACh α alt birimlerine bağlanır. ACh veya nikotin bağlandığı zaman hem Na+ hem de K+ geçişine izin verir. Nikotinik ACh reseptörleri MSS’de (nöronal tip), otonomik gangliyonlarda postgangliyonik nöronlarda, adrenal medullada ve iskelet kasında (kas tipi) bulunurlar. Nöronal nikotinik kolinerjik reseptörlerin çoğu MSS’de glutamin içeren aksonlarda presinaptik olarak bulunur ve glutamin salınımını arttırırlar. Bu reseptörlerin en önemli özelliği Ca+ iyonuna olan yüksek geçirgenliğidir. Kas tipi nikotinik ACh reseptörleri nöromüsküler iletide önemli rol oynarlar. Muskarinik reseptörler, fungal toksinlere ve muskarine cevap veren metabotropik reseptörlerdir. M1 beyinde, M2 kalpte, M3 düz kas ve glandüler yapılarda, M4 düz kasta ve henüz tam olarak tanımlanamayan M5 muskarinik ACh reseptörleri vardır. Nikotinik reseptörlere göre beyinde daha yaygındırlar ve parasempatik sinirlerle innerve olan bezler ve düz kaslarda bulunan majör reseptörlerdir. Adenil siklaz, K+ kanalları veya fosfolipaz C’ye G proteini aracılığı ile bağlanan reseptörlerdir.Atropin özel olarak bu reseptörleri inhibe eder.
Serotonin direkt ya da indirekt etkili olabilen diğer bir eksitatör nörotransmitterdir. Trombositler, sindirim kanalı, beyin ve az miktarda da retinada tanımlanan G-proteinine bağlı adenil siklaz ve fosfolipaz C’yi değiştiren 7 farklı reseptörü vardır. Sindirim kanalı ve area postremada bulunan iyonotropik 5HT3 reseptörleri kusmadan sorumludur. 5HT3 reseptör antagonistleri antiemetik olarak yaygın kullanılmaktadırlar. 5HT6 reseptörlerinin de antidepresanlara afinitesi yüksektir. Serotonin geri alım inhibitörleri de sinaptik aralıkta serotonin konsantrasyonunu arttırır ve depresyonu azaltır. Ancak fazlalığının da panik atağa yol açabileceği bildirilmiştir.
GABA beyindeki ana inhibitör transmitterdir. İyonotropik GABAA ve GABAC (Cl- iyonu geçişine izin verir) ve metabotropik GABAB (G proteinlerine bağlı olup K+ kanallarında geçirgenliği arttırırken adenilil siklazı ve buna bağlı Ca+ akışını inhibe eder) bilinen üç GABA reseptörüdür. GABAB ve GABAC reseptörleri nikotinik ACh ve birçok glutamat reseptöründeki gibi bir kanal oluşturacak şekilde yan yana dizilmiş beş alt birimden oluşur. GABAA reseptörleri de beş alt birimden oluşur, ancak burada altı α, dört β, dört γ, bir δ ve bir ε bulunur. Bu çok sayıda farklı bağlanma yerleri nedeni ile GABAA çok sayıda ilaç için hedeftir. Benzodiazepinler GABAA üzerinden etkiyerek hücre içine Cl- akışını arttırır ve güçlü aksiyolitik, kas gevşetici, antikonvülzan ve sedatif etkiler oluşur. Barbitüratlar ve alkol de kısmen Cl- kanalları üzerinden Cl- geçişini arttırırlar. Barbitüratlar GABA yokluğunda direkt olarak bu reseptörleri uyarırlar.
Glisin beyinde NMDA reseptörleri üzerinden eksitatör bir etki gösterirken aslında beyin sapı ve spinal kordda doğrudan inhibisyondan sorumludur. Motor nöronlardaki glisin reseptörü iyonotropiktir (GABA gibi Cl- iletkenliğini arttırır) ve etkisi striknin ile antagonize edilir. Barbitüratlar ve alkolun yanı sıra inhalasyon anesteziklerinin de Cl- iletkenliğini artımak üzere özellikle iyonotropik GABAA ve glisin reseptörlerini etkilediği bilinmektedir.
Katekolamin olarak bilinen noradrenalin, adrenalin ve dopaminin hepsi tirozin aminoasidinden oluşurlar. Otonom nöronlar ve böbrek üstü bezinden salınırlar. Beyinde noradrenalin salgılayan noradrenerjik, adrenalin salgılayan adrenerjik ve dopamin salgılayan dopaminerjik nöronlar vardır. Katekolamin salıveren sinirlerin akson boyunca değişik vezikülleri vardır. Bu veziküllerden transmitterler açığa çıkar ve reseptörlerine bağlanıncaya kadar hücre dışı boşluğu geçerler. Bu onlara geniş bir doku alanına etkileme olanağı sağlar.
Noradrenalin sempatik sinir sistemindeki postgangliyonik sinirler için ana transmitterdir. MSS’de, büyük ölçüde beyin kökünde noradrenalin içeren nöronlarda bulunmaktadır. Aksonları korteksin her tarafına yayılır.
Noradrenalin ve adrenalin için olan reseptörler α ve β olarak tanımlanan ve farmakolojik yapılarına göre de alt sınıflara ayrılan adrenerjik reseptörlerdir. Adrenalin bütün reseptör sınıflarını etkilerken noradrenalin α reseptörlerine daha spesifiktir. α1 reseptörler daha çok postsinaptiktir ve uyarılmaları vazokonstrüksiyona yol açar. α2 reseptörlerin uyarılmaları ör; MSS’dekiler sedasyona, presinaptik olanlar noradrenalin salınımında azalmaya ve postsinaptik olanlar vazokonstrüksiyona nede olurlar. Prazosin gibi α1 blokerler ve klonidin ve deksmedetomidin gibi α2 blokerler hipertansiyonu tedavide kullanılabilirler. β1 reseptörler daha çok kalpte bulunurlar ve kronotropi ve inotropiden sorumludur. β1 reseptör antagonisti esmolol ile katekolaminlerin kalp üzerine olan uyarıcı etkileri antagonize edilir. β2 reseptörler ise daha çok düz kaslarda bulunur, bronşial ve vasküler yapılarda gevşeme oluştururlar. Salbutamol gibi β2 reseptör agonistleri kalpteki β1 reseptörlerini uyarmadan astımda bronşiyal dilatasyonu sağlamak için kullanılırlar.
Dopamin hem noradrenalin sentezinde bir ara maddedir hem de bir nörotransmitterdir. Beyindeki bazal ganglialardaki nükleusları birbirine bağlayan sinirlerdeki asıl transmitterdir ve istemli hareketleri kontrol eder. G-proteinine bağlı beş farklı reseptörü tanımlanmıştır. Dopamin α ve β reseptörleri de etkiler. Ör; düşük dozda D1 reseptörlerini uyararak mezenter dilatasyona, orta dozda β1 reseptörlerini uyararak inotropi ve kronotropik etkiye, yüksek dozda ise α1 reseptörleri uyararak periferik vazokonstrüksiyona yol açarlar. Dopaminerjik sinirlerdeki hasar, tremor ve hareketleri başlatmada ve de kontrol etmede zorlukla karakterize olan Parkinson hastalığına neden olur. Dopamin aynı zamanda duygusal cevabı ve hafızayı da kapsayan beynin limbik sistemine etki eden yollarda da bulunur. Dopaminerjik sistemdeki bozukluklar şizofreni ile de ilişkilidir, bu hastalığın tedavisinde kullanılan antipsikotiklerin birçoğunun dopamin reseptörlerine bağlandığı bulunmuştur.
İndirekt etkili bir diğer nörotransmitter ise opioid peptidlerdir. Beyin, spinal kord ve sindirim kanalında yer alan G-proteinine bağlı μ, κ ve δ reseptörlerine bağlanarak adenil siklaz inhibisyonu ile etkilerini gösterirler. μ reseptörlerinin uyarılması K+ iletkenliğini arttırarak, κ ve δ reseptörlerinin uyarılması ise Ca+2 kanallarını kapatarak hiperpolarizasyona neden olur. Morfin benzeri bileşikler, fenilpiperidinler, metadon ve propoksifen, agonist ve antagonistler bu reseptörlere bağlanarak etkilerini gösterirler. μ reseptörlerinin uyarılması analjezi, solunum depresyonu, kabızlık, öfori, sedasyon ve myozise, κ reseptörlerinin uyarılması analjezi, diürez, sedasyon, myozis ve disforiye, δ reseptörlerinin uyarılması ise analjeziye yol açar.
Sinaps Dışı İleti
MSS ve otonom sisir sisteminde aksonlarda variköz dallanmalar olduğu bilinmekte ve bunların her birine varikozit denmektedir. Bu dallanmalar daha çok noradrenerjik, dopaminerjik, serotonerjik ve kolinerjik akson sonlarında bulunurlar. Bu varikozitlerin büyük bölümü sinaptik bağlantı yapmamaktadır. Sinaps dışı ileti bu varikozitlerden salınan sıvı ya da maddenin hücre dışı sıvıyı bir haber kanalı olarak kullanması sonucu hücre dışı sıvıya yayılması, burada yayılan maddelerin sinaps dışı yüksek afiniteli taşıyıcılar ile uzaklara taşınması ve yine yüksek afiniteli reseptörlere bağlanması ile gerçekleşir. Sinaps dışı yayılımdaki bağlantılar daha az enerji gerektirdiği için bu tür ileti daha ekonomik olarak değerlendirilir. Sinaptik bağlantısı olmayan varikozitlerdeki yüksek afiniteli reseptörler ve taşıyıcılara endojen maddeler ve ilaçlar kolayca ulaşabilirler, yani ilaçların daha düşük konsantrasyonları bu reseptörleri etkileyebilir. Bu reseptörler agonist, parsiyel antagonist veya antagonist etkili egzojen bileşikler ile bağlanabilir. Sinaps dışı iletide rol oynayan taşıyıcılar hücre dışı boşlukta transmitterin ömrünü ve salgılandığı yerden daha uzaklara ulaşmasını düzenlerler. Ör; antidepresanların tedavi edici etkisi bu taşıyıcılar üzerindeki bloke edici etkinin sonucudur.
Reseptörler olmadan oluşan sinaps dışı etkileşimler ise daha çok glutamaterjik ve monoaminerjik nöronlar arasında gerçekleşir. Son yıllarda aslında serbest radikal olan nitrik oksit (NO) ve karbon monoksitin (CO) MSS’de sinyal transmitteri olduğu bulunmuştur.
Bunlar tam olarak nörotransmitter olarak tanımlamadıkları için nöromodulatör olarak adlandırılmışlardır. NO otonomik ve sindirim kanalı sinirlerinde argininden nitrik oksit sentetaz ile sentez edilir ve hem vasküler hem bağırsak düz kaslarını gevşetir. Gaz olduğu için veziküllerde depo edilmezler, sentezlenip serbestleştikleri yerden direkt olarak hücre dışı boşluğa salınırlar, uzaklara ulaşabilir ve uzak hücrelerin G-proteinlerini aktive ederler. Membranlardan oldukça kolay difüze olurlar.
Postsinaptik bölgede sentezlenen NO retrograd olarak presinaptik uca dönebilir ve siklik guanilat siklaz (cGMP) yapımını uyararak guanilat siklaz enzimindeki hem gruplarına bağlanırlar ve bu yol üzerinden sinaptik aralığa glutamin salınımını indükler. Glutamat ise postsinaptik membranda NMDA gibi glutamat reseptörlerini uyarır (eksitoksisite mekanizmalarında da rol alabilir). AMPA ve kainat reseptörlerinin aktivasyonu da NO sentezini arttırır. NO üretiminin arttırılması Ca+2’a bağımlı bir işlemdir. Dopamin ve noradrenalin gibi bazı nörotransmitterlerin geri alımını da engeller (ör; noradrenalin geri alım taşıyıcısını inhibe eder), ACh salgılatabilir. Sinir iletisi üzerine olan spesifik etkiler nöronal nitrik asit sentetaz (nNOS) tarafından üretilen NO’ya bağlıdır. MSS’de NO sentezi NMDA reseptörlerinin glutamat ile aktivasyonu sonucu gerçekleşir. nNOS enzimi aktive olmuş NMDA reseptörlerinin iyon kanallarına girerek ortama gelen Ca+2’ ile etkileşir. Böylece nNOS sadece NMDA reseptörleri ile aktifleştirilir.
Sinaps dışı iletinin hipoksi ve terminal anokside önemli rol oynadığı gösterilmiştir. Glutamat beynin ana eksitatör transmitteridir ve başlıca sinaptik iletide rol oynar. Ancak NO’nun yardımı ile geniş aralıklı sinaptik olmayan iletilere de katılabilir. Hipoksi sırasında hücre dışı sıvıda iyonlar, eksitotoksik nörotransmitterler (glutamat gibi) artar, nörotoksik metabolitler birikir ve terapötik ajanların etkinliği azalır ve sonuçta iskemik hasar daha da artar.
Sonuç olarak anesteziklerin etkisi eksitabilitede değişikliklere yol açan elektriksel aktivitenin kontrolündeki proteinlerin ve nöronal fonksiyonlardaki spesifik değişikliklerin anlaşılması ile çok daha iyi açıklanmaktadır. Ayrıca yeni anestezik ilaçların ve srebral hastalıkların tedavisinde kullanılacak yeni ajanların geliştirilmesi de nöron fizyolojisi ve farmakolojisindeki bilgilerin gelişmesine bağlıdır.
Kaynaklar:
1. Hemmings H, Hopkins P. Foundation of Anesthesia. Harcourt Publishers Limited, St Louis. 2000;179-200.
2. Kandel ER, Schwartz JH, Jessell MT. Principles of Neuronal Science. McGraw Hill, New York. 2000; 67-296.
3. Türk Fizyolojik Bilimler Derneği. Ganong Tıbbi Fizyoloji (çev). Nobel Tıp Kitabevleri, İstanbul. 2002; 1-115.
4. Vizi ES. Role of high-affinity receptors and membrane transporters in nonsynaptic communication and drug action in central nervous system. Pharmacol Rev. 2000;52:63-90.
5. Akyol Ö, Ünal S. Sinaps dışı ileti. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni 2003;13:197-203.
6. Bach-y-Rita P. Volume transmission and brain plasticity. Evolution Cognition 2002;8:115-122.
7. Patel KP, Li Y, Hırooka Y. Role of nitric oxide in central sympathetic outflow. Exp Biol Med. 2001; 814-824.
8. Metnin oluşturulmasında ayrıca slaytlarda belirtilen tüm sitelerden de yararlanılmıştır.

BEYİN

2007-12-02T19:48:00.001+02:00

BEYİN
Kırlarda, gezinirken karşımıza bir ağaç, çıkarsa ona çarpmamak için yolunu değiştirirsiniz. Vücudun bu işi gerçekleştirmesi, gözdeki nöron denen duyarlı sinir hücrelerinin ağacın varlığına yanıt vermesiyle; yani onun görüntüsünü sinirsel dürtüler şeklindeki bilgiler halinde beyine göndermesiyle mümkün olur. Bu nöronlara doyurucu yada algılayıcı sinirler denir. Beyin gelen bilgilere,hareket sinirlerine (motor nöronları) emirler göndererek karşılık verir, bu nöronların hareket sinirleri tarafından kaslara iletilmesiyle yolun degiştirilmesi saglanır ve çarpışma önlenmiş olur.

Üstte anlattıklarımız nelerin olup bittigini kabaca ve basit bir şekilde açıklamak daha dogrusu bir fikir vermek içindi. Aslında beyinin gerçekleştirdigi her iş çok karışık olaylar zincirinin sonucudur ve tam olarak anlaşılabilmesi için ayıntılara inilmesi gerekir.

Beyinde birbirleriyle haberleşebilen 10 milyar dolayında sinir hücresinin bulundugu tahmin ediliyor. İlk nöroloji uzmanlarından Amerikalı C. Judson Her rick, bu hücrelerden sadece 1 milyonunun ikiye iki ilişki kurabilmesi durumunda meydana gelecek olan konbinasyon sayısının 10 üzeri 2783000 yani 1 den sonra 2783000 tane sıfırı olan sayıya eşit olacağını hesapladı. Bu sayı normal bir daktiloyla yazılmaya kalkılsaydı uzunluğu 6 kilomet-reyi aşacaktı. Oysa insan beynindeki sinir hücrelerinin sayısı 1 milyonun 10000 katı olduğun-dan bu hücrenin birbiriyle ilişki kurma şekillerinin sayısını hayal edebilmemiz bile güçtür.

Gerçekten olağan üstü bir organ olan insan beyni ortalama olarak 1,36 kg ağırlığında beyaz ve boz renkte olup, beyin zarıyla çevrili olarak kafa tasının kemikten mahfazası içinde bulunur. Görmemizi, işitmemizi, dokunarak hissetmemizi, koku ve tat almamızı (beş duyumuzu kullanarak) saglayan odur, tüm duyguların düşüncelerin, kararların ve hayallerin oluştugu yer de beyindir. Gülmek, ağlamak, sevmek, yürümek veya koşmak açlık veya susuzluk hissetmek gibi eylemler yanında, nefes almak, terlemek, besinleri sindirmek gibi isteğimiz dışındaki eylemleri kısacası, hayatta her şeyi onun sayesinde yaparız. Bir anlamda, hayatla beyinin eşdeğer olduklarını söyleye biliriz, hatta ölümün yasal triflerinden biri de elektroensefalograf aletinde, beynin etkinliklerini yitirdiğinin görülmesidir.

İnsan beyni bu günkü halini 4,5 milyar yıllık bir evrimin sonunda almıştır; bir çok bilim adamı, onu doğadaki en mükemmel eser olarak niteliyor.

Beyin ve omurilik, birlikte, merkezi sinir sistemini oluştururken 12 kafa siniriyle 31 belkemiği siniri de çevresel sinir sistemini oluşturur. Beyin dokusunu mikroskop altında incelerseniz, başlıca iki tür hücreden oluştuğunu göreceksiniz, bunlar, baş kısmında bahsettiğimiz nöronlar (sinir hücresi) ve nöronlar için koruyucu bir çevre oluşturan nöroglialar yani destek hücreleridir.

Yapısı

Beynin birçok işi nasıl başardığını öğrenmeden önce yapısına yapısına göz atmakta fayda vardır. Çok karmaşık olan beynin yapısını tam anlamıyla anlatabilmek için ayrı bir kitap yazmak gerekir,bundan dolayı, biz onun yapısını sadece ana hatlarıyla ve basitleştirilmiş olarak anlatacağız.

Beyin kabaca üç bölüme ayrılır. Ark (yamuk) beyin, orta beyin ve ön beyin. Arka beyin, beyin sapı ve beyincik olarak ikiye ayrılır. Ön beyin ise ara beyin ,talamus ve hipotalamus olarak üçe ayrılır. Beynin yapısıyla ilgili olarak anlattıklarımızı aşağıdaki gibi sıralarsak anlaşılmaları daha da kolaylaşacaktır.

I ARKA BEYİN
A Beyin Sapı
B Soğanilik
C Köprü

II ORTA BEYİN

III ÖN BEYİN
A Arabeyin
B Talamus
C Hipotalamus

Beyinin en büyük ve en önemli kısmı asıl beyindir. Fakat beyini incelemeye, beyin sapının omurilikte birleştiği, arka beyinin en alt kısmından başlayacağız. Bir beyin fotoğrafına bakıldığında, beyin sapı, beynin hafifçe kalınlaşmış bir devamı gibi görülür. Merkezi sinir sisteminin işleyişinde beynin diğer kısımları gibi beyin sapının da kendine özgü görevleri vardır. Beyin sapı ve köprü işbirliği yaparak kalp atışları, kan basıncı ve nefes alma gibi yaşamsal önemi çok büyük olan vücut faaliyetlerini kontrol ederler.

Beyincik beyin sapının tam arkasında kafatasının dibindedir. İçinde hareketlerimizi kontrol eden çok sayıda sinir elyafı bulunur. Beyincik, hareketlerin başlatılmasını değil, çeşitli kas hareketlerinin uyumlu bir şekilde yapılmasını sağlar. Ayrıca beyincik, iç kulakta bulunan ve vücut dengesini koruyarak devrilmemizi önleyen bir mekanizmadan gelen sinir elyaflarının son durağıdır. Arka beynin beyin sapının üstüne doğru genişleyen kısmına ‘‘köprü’’ adını ilk olarak veren, rönesans devrinin cerreh ve anatomistlerinden Costanzo Varoli’dir. Yüz kasları, çiğneme kasarı ve dudak kaslarıyla yüz ve göz ifadelerini kontrol eden önemli kafa sinirleri buradadır.

Beyin Kabuğu

Beyin denince çoğu kişinin aklına beynin girintili çıkıntılı ve boz renkli dış yüzeyi, yani kabuğu gelir. Ceviz içi ile beyin şekil olarak birbirine çok benzer, her ikisinin de, birbirinden kıvrımlarla dolu bir yarıkla ayrılan iki yarım küresi vardır, bu yarımkürelerin birleşme noktası yarığın içinde kalır ve dışardan görülemez. Sağdaki ve soldaki yarımküreleri ayıran bu yarığa, ‘‘boyuna yarık’’ veya beynin bu kısmını ilk olarak 18. yüzyılda etraflıca anlatan İtalyan anatomisti adından dolayı ‘‘Rolando yarığı’’ denir. Beynin iki yarısına genellikle yarım küre denirse de aslında bunları çeyrek küre daha yakındırlar, zaten beynin tümüm yaklaşık olarak bir kürenin yarısı gibidir. Bu yarımküreler toplam beyin ağırlığının yüzde 67 sini oluştururlar, ayrıca beyindeki 10 milyar nöronun yarısından biraz fazlası da bulunmaktadır.

Beyin kabuğu, sinirlerin duyu organlarından (göz, kulak, deri, dil, burun) beyine getirdiği bilgilerin alındığı kısımdır. Kabuk aslında kaslara, salgı bezlerine ve vücudun çalışan diğer kısımlarına beyin tarafından verilen emirlerin çıkış yaptığı yerdir, bilindiği gibi bu emirler ilgili yerlere hareket sinirleri tarafından iletilmektedir.

İnsanı hayvanlardan üstün kılan beynimizin büyük ve oldukça gelişmiş olan asıl beyin (ön ve orta beyin cerebrum) kısmıdır. Beynin kendi hakkında düşünmesini, bilim, edebiyat, müzik, diger sanat dalları ve felsefe gibi insanı diğer şanssız hayvanlardan ayıran her şeyi asıl beyin sayesinde başarırız.

Beynin yüzeyini kaplayan bazı madde 3,2 mm kalınlığındadır. Onun altında ise beyazımsı ve milyonlarca sinir elyafından oluşan ak madde vardır. Ak maddenin beyazımsı renkte olması miyelin adındaki yağlı bir maddeden ileri gelir, tıpkı elektrik kablolarının dış yüzeyindeki izole edici plastik kısımlar gibi miyelin de sinir liflerinin dış yüzeyini kaplar. İki yarım küreyi birbirine bağlayan ve kalın bir ipi andıran kısım çok sayıda sinir lifinin (elyafının) bir araya toplanmasıyla oluşmuştur. Bu birleştirme kablosuna beyin büyük birleşiği denir. Buna benzer fakat daha küçük sinir lifi demetleri, beyin kabuğunu orta beyin arka beyin ve omuriliğin çeşitli kısımlarını birleştirir, böylece beyin kısımlarının hem ayrı ayrı hem de ortaklaşa çalışması sağlanarak insan hayatının duygusal ve mantıksal mucizeleri gerçekleştirilir.

Beyin Ventrikülleri

Beyin yarımkürelerinin arasında bir odacık vardır, bu odacığın yan taraflarındaki iki kovuğa yan ventriküller denir, bunların her biri bir kanalla orta ventrikülle birleşir. Beyin ventrikülleri ve beyni koruyan zarların (yumuşak ve sert zarlar) arası beyin sıvısıyla doludur. Bu sıvı kanla gelen besinleri beyne iletir, artıkları ise kana verir. Böylece beyin kanla doğrudan temas etmediği için kanın getirebileceği zararlardan da korumuş olur. Beyin sıvısı, başın bir yere çarpması sırasında meydana gelen şoku azaltarak çok hassas olan beynin zarar görmesini önler.

Kan dolaşmasının, beynin görevlerini yerinegetirilmesi açısından çok büyük önemi vardır. Büyük bir damar şebekesi beyinin her kısmına taze kan taşır, beyindeki kan dolaşmasının ayrı bir özelliği vardır, bu özellik, beyinin kendi kanını belli bir ölçüde asla kontrol ederek vücudun diğer kısımlarından bağımsız bir kan basıncı oluşturabilmesidir. Beynin zihinsel etkinlikleri kontrol eden bölgelerine daha çok kan gider. Ağırlığı vücut ağırlığının yaklaşık olarak yüzde ikisi olan beyin kanımızdaki toplam oksijenin yüzde yirmisini tüketir.

1861 yılına kadar insan beyni hakkındaki bilgilerimiz yok denecek kadar azdı. O yıl, Pierre Paul Broca adındaki bir Fransız doktor, konuşma yeteneğinin kaybedilmesine yol açan afazi hastalığının, hemen hemen hiç istisnasız, beyin sol yarım küresindeki belirli bir bölgenin zedelenmesinde ileri geldiğini kanıtladı. 1869 yılında bir İngiliz sinir uzmanı olan Hughlings Jackson, her iki beyin yarımküresi kabuklarının farklı görevleri olduğunu söyledi. Bir yıl sonra, Gustav Theodor Fritsch ve Eduard Hitzig adlarındaki iki alman doktor bir köpeğin beyin kabuğundaki farklı görevleri yerine getiren bölgelerinin varlığını belirleyerek ortaya konan hipotezin doğruluğunu kanıtladılar ve böylece bu alanda bir dönüm noktası oluşturdular. Yaptıkları deneyde, bir köpeğin beynin sağ yarım küresinin ön tarafına zayıf elektrik akımları gönderdiklerinde sol bacağının hareketlendiğini, aynı dürtünün sola yarım kürenin ön tarafına gönderilmesiyle de sağ bacağının hareketlendiğini görmüşlerdir.

Beyin Haritası

O günlerden günümüze kadar bu alanda çok büyük ilerlemeler kaydedildi. Kabuğunun detaylı bir ‘‘haritası’’ çıkarıldı, fakat hala çözülmesi gereken bir çok sırları vardır. Beyin haritasının çıkarılması işlemi, beyinin belirli bölgelerine zayıf elektrik dürtüleri gönderilip bunun vücut üzerindeki etkileri kaydederek ve bunun tersi yapılarak, yani vücudun çeşitli etkinliklerini beyinin hangi merkezleri etkilediği kaydedilerek gerçekleştirilir. Beyindeki tepkiler doğal olarak, isimleri kendilerini koruyan kafatası kemiklerinden alan dört bölgeden birinde izlenir.

Beynin çeşitli kısımlarını temel işlevleri kısa bir özet halinde aşağıya çıkarılmıştır.

Kaslar ve baştaki duyu organları beyin sapı tarafından kontrol edilir. Göz hareketleriyle istediğimiz dışında yapılan (refleks) yönetildiği yer orta beyindir. Beynin büyüklükçe ikinci kısmı olan beyincik sinir sistemindeki tüm faaliyetlerin birbirine uyumlu hale getirerek bütünleştirir ve böylece hareketlerde düzeni sağlar. Zedelendiğinde, kas hareketleri arasındaki uyum kaybolacağından vücut dengesi de bozulur.

Vücut ısısı uyuma, cinsel etkinlikler ve saldırgan davranışların kontrol merkezi hipotalamustur. Hipotalamus, hipofiz ve diğer iç salgı bezleriyle yakın işbirliği kurarak çalışır. Talamus ise ağrılar ve duygularla ilgilenir, ayrıca bazı kasları yönetir.

Renkleri, fark etmemizi, büyüklük, şekil, hareket ve perspektif ayrımı yapabilmemizi sağlayan merkez arka beyindedir. Beynin şakaklara yakın kısımlarında ise koku alma, işitme ve konuşma merkezleri bulunur. Tat alma ve dokunma duyularıyla ağırlıkların algılanması beyin yan çıkıntılarındaki merkezlerinden yönetilir. Beynin, alın kemiğinin hemen arkasında kalan en ön kısmı, duygular, yargılama ve sonuç çıkarma gibi bütün zihinsel etkinliklerin kontrol edildiği yerdir. Bunun biraz gerisindeki, motor kabuk olarak bilinen kısma, konuşmak gibi isteğe bağlı olarak çok karışık bazı eylemleri yönetir.

12 tane kafa siniri vardır,bunların bazıları algılayıcı, bazıları harekete geçirici,bazıları da hem algılayıcı hem harekete geçirici sinirlerdir.

BESİN KATKILARI

2007-12-02T19:43:00.000+02:00

HACETTEPE ÜNIVERSITESI ARASTIRMA SONUCLARI
Piyasada satilan hazir gida maddeleri ülkemizde insan sagligini ciddi bicimde etkileyecek
derecede katki maddeleri icermektedir. Ancak bu maddeler, tüm cabalara ragmen medya araciligi
ile ilan edilememektedir.
Günümüzde gida sektörü büyük bir tröst halini almistir. Örnegin hicbir yayin organinda Coca-
Cola'nin zararli oldugunu göremezsiniz. Ancak biz tüketiciler, aile fertlerimizi, cevremizdeki
arkadaslarimizi, haberdar ederek bilinclendirebiliriz.
Son yillarda kanser vakalarinin neden devamli artis gösterdigini hic düsündünüz mü?
Siz cocugunuzun kanserojen madde iceren gida almasini ister misiniz?
Peki niye katkili ketcap aliyorsunuz?
Sizlere asagida sundugumuz tablo alacaginiz hazir gida maddelerindeki katkilarla ilgili bilgi
vermektedir.
Sagliginiz icin: Lütfen her hangi bir gida maddesi satin almadan önce ambalajinin üzerini
dikkatlice okuyun.
ZARARSIZ KATKILAR
E100, 103, 104, 105, 111, 121, 122, 126,130, 132, 140,151, 152, 160,
161, 162, 163, 170, 174, 175, 180, 181, 200, 201, 202, 203, 236, 237,
238, 260, 261, 262, 263, 270, 280, 281, 282, 290, 300, 301, 303, 304, 305, 306, 307, 308,
309, 322, 325, 326, 327, 331, 332, 333, 334, 336, 337, 382, 400, 401, 402, 403, 404,405, 406,
408, 410, 411, 420, 421, 422, 440, 471, 472, 473, 474, 475,480
SÜPHELI KATKILAR
E125, 141, 150, 153, 171, 172, 173, 240, 241, 477, 605
E220,221,222,223,224, 338, 339, 340, 341, 460, 461, 466, 407 (MIDE VE BA GIRSAK
HASTALIKLARI) E200 (VUCUTTAKI VITAMIN B12 YI YOK EDIYOR) E250,251, 320, 321 (KALP
HASTALIKLARI, DAMAR SERTLIKLER VE TIKANIKLIKLARI)
TEHLIKELI KATKILAR
E102, 120, E311, 312 (NÖROLOJIK HASTALIKLAR)
KANSEROJEN KATKILAR
E102, 110, 123, 124, 131, 142, 210, 211, 213, 214, 215,216, 217
ÖRNEGIN E211-SODYUM BENZOAT KETCAPLARDA BULUNMAKTADIR.
123,110 ABD, INGILTERE, FRANSA, ALMANYA, RUSYA,JAPONYA VE DAHA BIRCOK ÜLKEDE
YASAKLANMISTIR. FAKAT ÜLKEMIZDE RENKLI DRAJE CIKOLATALARDA VE KAYMAKLI
BISKÜVILERDE KULLANILMAKTADIR.
EN TEHLIKELI KANSEROJEN KATKILAR:
E330 ( NE YAZIKKI BIRCOK HAZIR GIDADA KULLANILMAKTADIR.)
BAZI HAZIR GIDALARDA TESBIT EDILEN KATKI MADDELERI E330 -
ÜLKER LÜKS GOFRET, MEYSU (ÖZELLIKLE KAYISI), KNOR DOMATES CORBA, TÜM TENEKE
KONSERVE VE TURSULAR, 7UP, SCHWEPPES (TÜM ÜRÜNLERI), JELIBON, TAMEK YAPRAK
SARMA, PIYALE HAZIR CORBA, OLIPS,
E250 - TÜM SALAMLARDA
E300 - FANTA PORTAKAL, CINOMEL
E320 - ETI PUFY, KNORR ISKEMBE CORBA
E223 - ÜLKER HAYLAYF, ALBENI
E322 - ÜLKER COKOKREM
Doc .Dr. Mustafa TÜRKMEN

EVRİM

2007-12-02T19:21:00.000+02:00

Evrimi Destekleyen Kanıtlar:
Bir insanın ömür uzunluğunu göz önüne alırsak, canlıların evrimsel değişimini incelemek olanaksızdır. Bu nedenle canlılığın ortaya çıkmasından bugüne kadar meydana gelen değişimleri incelemede biyoloji ve diğer doğa bilim dallarından yararlanılır. Evrim konusunda bilgisi az olanları aydınlatabilmek ve onları bir evrim kavramı gösterebilmek için en çok kullanılan yöntem bu kanıtlardır.
Paleontolojik Kanıtlar Eski devirlerde yaşayan canlıların kalıntılarının bulunması, sınıflandırılması, dağılımı, yoğunluğu ve yaşıntılarına ilişkin yorumlarıyla uğraşan bilim dalına 'Paleontoioji' denir. Kalıntılara da Latincede kazmak anlamına gelen 'FosiI' deyimi kullanılır. Darwin'e evrim fikrini veren ilk kanıtlar fosillerin gözlenmesiyle ortaya çıkmıştır. Fosiller((taşıllar) bugünkü canlılar arasındaki akrabalık ilişkilerini ortaya çıkarması ve gelişimin hangi yönde olduğunu göstermesi bakımından çok önemlidir. Fosiller sadece canlıların sert kısımlarını (kemik, diş, kabuk vs.) değil, aynı zamanda çeşitli organları ve yaşantıları ile ilgili izleri taşıyan kalıpları da kapsamı içine alır. Genellikle bir hayvana ait tüm bir fosil bulmak olanaksızdır. Vücut parçalarının şekline göre, yaşam çeşidi hakkında yorumlar yapılabilir. Örneğin çenenin yapılışından hayvanın nasıl beslendiğini, ayaklarının yapılışından hareket biçimini öğrenebiliriz.En gözde ve kullanışlı fosil, omurgalılara ait iskelet kalıntılandır. Kemiklerin şeklinden, üzerindeki kas bağlantılarından hayvanın nasıl durduğu ve nasıl hareket ettiği anlaşılabilir.
Fosil Oluşumu Fosil oluşumunda en önemli ve en çok fosil bulunan ortam, özellikle ince partiküllerden oluşmuş, killi ve çamurlu ortamdır. Bu çamurun içine herhangi bir şekilde düşmüş (otoktonfosiş) ya da sürüklenmiş (allokton fosiI) canlının etrafındaki elementler sertleşince gerçek bir kalıp çıkar. Daha sonra canlı, çok defa çürümeyle ortadan kalkar; fakat kalıbı devamlı olarak kalır. Bu kalıbın içerisine daha sonra mineraller dolarsa tekrar bir kalıp alınarak, canlının genel hatlarını verecek bir mülaj ortaya çıkar. Vücut parçaları değişik mineralli sularla veya sadece minerallerle dolarsa, buna taşlaşma denir. Demir, kalsiyum ve silisyum en belirli taşlaştırıcı minerallerdir. Bu taşlaşma bazen o kadar mükemmel olur ki, anatomik incelemeler dahi yapılabilir. Örneğin 300 milyon yıl önce taşlaşmış bir köpekbalığı nın kas lifleri ve kaslarındaki bantlar dahi görülebilir. Bu taşlaşmaya en güzel örnek Arizona'daki taşlaşmış ormandır. Taşlaşmanın ve fosilleşmenin en iyi örneklerini kemikli hayvanlarda ve kabuklu canlılarda görmekteyiz. Yürüyüş ve yaşam tarzını açıklayan ayak izlerinin; aldığı besinin kalitesini veren boşaltım artıklarının ve çoğalması konusunda bilgi veren yumurtaları (bir yumurtanın içerisinde dinozor yavrusunun fosili bulunmuştur)'nın fosilleri de bizim için önemli kanıtlardır.Lavlar da fosil yapıcı iyi bir kaynaktır. Yanardağların patlamasıyla ortaya çıkan zehirli gazlar birçok canlıyı öldürürken, lavlar da (kısmen soğumuş olanları) bunların üzerini örterek fosilleştirir. Canlıların içerisindeki su, lavların kısmen soğuyarak bir kalıp meydana getirmesini sağlayabilir. Ayrıca belirli derinliklerde, toprak içerisinde bulunanları da bir çeşit fırınlayarak pişirir. Vezüv yanardağının meydana getirdiği lavlar içerisinde, bu tip fosillere rastlanmıştır. Keza volkanik tozlar da çok iyi bir saklayıcıdır.Los Angeles'de bulunan asfalt çukurları da bu fosillerin saklanması bakımından çok iyi bir örnek oluşturur. Buraya düşen,milyonlarca hayvan çok iyi konserve edildiğinden, vücutlarının en ince kısımları bile saklanmıştır.Özellikle iğne yapraklı ağaçların çıkardığı reçine, kehribar ve diğer bitkilerin meydana getirdiği amber gibi birçok konserve edici maddelerin içerisine düşen küçük organizmalar, özellikle böcekler, çok iyi saklanmıştır.Sibirya'da ve Alaska'da tarih öncesinde yaşayan 50'den fazla mamut fosili bulunmuştur. Buzların içerisinde (en az -35°) bulunan bu tüylü mamutların (en az 25.000 yıl önce yaşamış) etleri bugün dahi görülebilmektedir.
Fosillerin Yorumlanması Fosiller genellikle jeolojik katmanlar (sedimanlar) içerisinde bulunur ve bu nedenle kural olarak alttaki katmanlarda bulunan fosiller, üstekilerden daha yaşlıdır (eğer büyük bir kıvrılma hareketi meydana gelerek ters dönmemişse). Yer hareketlerinin az olduğu bölgelerde dipten üste doğru ilkelden gelişmiş canlılara bir seri fosil, kalıntısı görmek olasıdır. Fakat fosil çalışmalarında biraz dikkatli davranmak gerekir. Çünkü zamanla yeryüzüne çıkan eski katmanların içerisinde bulunan fosiller yeni katmanlardakileriyle karışabilir. Her ne kadar fosiller, bugün jeolojide yaş saptanması için büyük ölçüde kullanılmakta ise de, daha emin bir sonuca ulaşmak için diğer yaş saptama yöntemleriyle bulgular desteklenmelidir. Bugün petrol aramada bize büyük ölçüde rehberlik yapan yöntemlerin başında, fosillerin saptanması gelmektedir.
Yaş Saptama Yöntemleri
Birçok amaç için kullanılan yaş saptamaları çeşitli yöntemlerle gerçekleştirilir. Bunları önem sırasına göre inceleyelim.
Radyoaktif Maddelerle Yaş Saptanması Jeolojik katmanlarda ve canlıların bünyesinde bulunabilen radyoaktif maddelerin başlangıçtaki miktarının yarısı, basınca, sıcaklığa ve diğer çevre koşullarına bağlı olmaksızın, her çeşidi kendine özgü bir zaman süreci içerisinde, ışınlar çıkararak, daha kararlı maddelere dönüşür. Bu geçen süreye 'Yarılanma Süresi' denir. Her izotopun yarılanma süresi farklıdır. Örneğin, U(238)---Pb(206)---U(235)---Pb(207)---Th---Pb(203)'e dönüşmesi için geçen süre; yani diyelim ki başlangıçta2 gr. olan U(238)'in bir gramının Pb(208) haline geçmesi için geçen süre, onun yarılanma ömrüdür ve bu da 4.5 milyar yıla denktir. Geri kalan bir gram U(238)'in de yarısının yani yarım gramının Pb(206)'ya dönüşmesi için geçen süre tekrar bir 4.5 milyar yıldır. Biz bir kristalize kayacın içerisindeki Uranyum ve Kurşun oranlarını ölçmek suretiyle o kayacın oluşma yaşını bulabiliriz. Bu yolla dünyadaki en eski kayacın yaşının 3.5-4 milyar yıl olduğu ve Kambriyen kayaçlarının yaşının da 500 milyon yıl olduğu saptanmıştır. Alınan bu sonuçlar son zamanlarda geliştirilen Rubidyum87'nin radyoaktif bozulmasıyla (yarılanma ömrü 47 milyar yıl), feldispat ve mika içerisinde bulunan potasyum 40 (yarılanma ömrü 1.35 x 109 yıl)'ın yarılanma sürelerinin saptanmasıyla bir daha kesin olarak kanıtlanmıştır.Karbon 14'ün 50.000 yıldan daha yaşlı kayaç ve fosillerde yaş saptanması bakımından iyi sonuç vermediği bilinmektedir. Çünkü daha sonra göreceğimiz gibi yarılanma ömrü kısa olan karbon 14'ün bu süre içerisinde büyük bir kısmı harcanmış olacak ve dolayısıyla miktar olarak saptanması çok güçleşecektir. Bu nedenle daha yaşlı kayaç ve canlılar için Potasyum 40 başarılı olarak kullanılmaktadır (yarılanma ömrü 300 milyon yıl). Bilindiği gibi canlı vücudunda kararlı Potasyum 39'un yanı sıra kararsız olan Potasyum 40'da bulunmaktadır. Potasyum 40'ın nötronlarından birisi bir Negatif beta partikülü vererek, potasyum 40'ı kararlı olan Argon 40'a dönüştürür. Argon bir gazdır. Dolayısıyla uçar. Fakat bir kayacın ya da sedimanın içerisinde saklı durumda tutulabilirse, biz, potasyum 40/ Argon 40 oranından yaşı saptayabiliriz.Biyolojide en çok kullanılan izotop Carbon(14)'dür. Kararlı olan Karbon 12'nin izotoplarından biridir. Karbon 12, altı proton, altı nötron ve 6 orbit elektron taşır, buna karşın karbon 14, çekirdeğinde 8 nötron bulundurur. Bu iki fazla nötron, atomu kararsız hale geçirir ve nötronlardan biri negatif şarj (beta partikülü) yaparak 7 protonlu ve 7 nötronlu bir çekirdek meydana getirir; bu, Azot 14'dür. Böylece kararsız Karbon 14, kararlı Azot 14'e dönüşür. Yarılanma ömrü 5.600 yıl gibi çok kısa bir süredir. Eğer bugün biz 8 mikrogram Karbon 14'ü bir kutu içerisine koyarsak, 5.600 yıl sonra araştırıcılar bu kutunun içerisinde 4 mikrogram Karbon 14, dört mikrogram Azot 14 bulacaklardır. Daha sonraki 5.600 yılda da bu dört mikrogramın yarısı yani 2 mikrogramı Azot 14'e dönüşecek ve bu yarılanma böylece devam edecektir.Organik Karbon, havadaki CO2'nin alınmasıyla sentezlenir. Yaşayan organizinalarda C(12)/C(14) 'ün oranı atmosferdekinin aynıdır. Canlı öldükten sonra karbon atomları atmosferdekileriyle değişmez ve C(14) vücut içerisinde yavaş yavaş Azot (14)'e dönüşür. Buna dayanarak da yaş saptanması yapılır. Atmosferdeki C(14) kozmik ışınların Azot atomlarını bombardımanıyla ortaya çıkar ve yine aynı ölçüde yıkılmasıyla bir denge oluşturulur. Son zamanlarda atom reaktörlerinde ürettiğimiz C(14) artıklarıyla bu denge bozulmaya başlamıştır. Eğer bir mağarada bulduğumuz bir insan kemiğinde C(14)/N(14) oranı 1/4' gibi ise bu insanınyaşı 11.200 yıldır.
Jeolojik Katmanlar ve ,Sedimanlarla Yaş Saptanması Özellikle göllerin ve denizlerin altında biriken çamurların, yığıntıların sertleşmesiyle oluşan kayaçların yaşını saptamak oldukça kolaydır. Kural olarak yaşlı kayaçlar veya sedimanlar altta, genç olanlar da üstte bulunacaktır. Bu yığıntılar yıllık olarak dahi ayrılabilir. Özellikle ilkbaharda bol su gelen bölgelerde. Çünkü bol sulu mevsimIerde kaba partiküller, hatta çakıllar gelmesine karşın, suyun az olduğu yaz aylarında yalnız ince partiküller yığılır. Bu farklı yapı ve renkten dolayı senelik yaş saptanması dahi mümkün olur. Daha sonra göl ve denizlerin yükselmesi ve yer yer kesilmesi ile biz üst üste binmiş bu sedimanları görebiliriz.
Çağlayanlarda Yaş Saptanması Su, aktığı çağlayanları aşındırarak karayı her sene biraz daha geriye iter. Çok emin olmamakla beraber birim zamanda karanın aşınarak geri gittiği miktarı hesaplayarak yaş saptaması, yapılabilir.
Dendrokronoloji ve Ağaç Halkalarlyla Yaş Saptanması Ağaçlar, yaz ve ilkbaharda farklı büyüdükleri için gövdelerinde farklı halkalar meydana getirirler. Tropiklerde bu halkalar yağışlı ve kurak mevsimlere göre oluşur. Ağaçlardaki büyüme halkalarının genişliği, yıllık yağış miktarına göre de değişiklikler gösterir. Biz bu halkalara göre o yıl düşen yağışı da anlayabiliriz. 5000 kadar yaz halkası sayılmış ağaçlar vardır. Dendrokronoloji deyimi, yakın zamanların tarihini saptama amacıyla, ağaç halkalarınin kullanılmasına denir.devam edecek; jeolojik devirler ve canlıları...
Jeolojik Zamanlar ve Canlıları
Dünya bundan aşağı yukarı 4 milyar yıl önce şekillenmeye ve ilkel prokaryotlar da yaklaşık 3 milyar yıl önce ortaya çıkmaya başlamıştır. Dünyanın yüzü sabit kalmamış; zaman zaman büyük jeolojik olaylarla 'Kıvrılmalar = Orojenezier' 'le yer kabuğunun şekli değişmiş; dağlar, denizler, göller meydana gelmiş ya da kaybol muştur. Bu arada büyük iklim değişiklikleri ortaya çıkmıştır. Bu kıvrılmalara bağı değişiklikler göz önüne alınarak 'Jeolojik Zamanlar' ayrılmıştır. Çevre koşullarında meydana gelen değişikliklere göre canlıların bir kısmı tamamen ortadan kalkmış, bir kısmı değişerek uyum yapmış, bir kısmı da bu değişikliklere dayanıklılık gösterebilmiştir. Jeolojik zamanlar (era) arasında kesin sınırlar yoktur. Her zaman kendi içinde devirlere (periyot) ve devirler de kat (epok) denen alt birimlere ayrılmıştır.
Criptozoik (Kriptozoyik) Çoğunluk zaman olarak kabul edilmez. iki devri vardır.
1- Archeozoik (Arkeozoyik) (4.5 milyar - 2 milyar): Bu devire ait kayaçlar, bilinen en eski kayaçlardır; çok defa yerin derinliklerine gömülmüştür; bazen yeryüzüne mostralar halinde çıkarlar. Bu zaman dünyanın yaşıyla aynı değildir. Ancak yer kabuğu oluştuktan sonra, erezyonlarla yırtılıp aşındığında başlamış olur. Arkeozoyik bundan aşağı yukarı 2 milyar sene önce sonlanmıştır. Bu da kendinden sonra gelen tüm zamanlardan daha fazla bir zamana eşdeğerdir. Bu devirde birçok volkanik olaylar ve dağ oluşumları görülür. Belki, yüksek sıcaklık, basınç ve çalkantı bu devirde muhtemelen var olan canlıların fosillerini ortadan kaldırmıştır. Prokaryotik canlılar, devrin sonunda ortaya çıkmıştır (bakteri ve mavi-yeşil alg benzeri canlılar). Bu canlıların organik kalıntıları 3.2 milyar yıl öncesine aittir (!). Bu canlıların hem Avustralya'da, hem de Amerika'da bulunması yaygın ilkel bir canlılığın olduğunu gösterir. Mavi-yeşil alglerin bakteri benzeri canlılar kadar eski olması, hücresel yaşamın ortaya çıkmasından kısa bir süre sonra ortaya çıktıklarını gösterir. Fakat bunlardan önce yaşamın varlığına ilişkin doyurucu herhangi bir kanıt bulunamamıştı. CALVIN tarafından bildirildiğine göre yaklaşık olarak üç milyar yıl öncesine ait Prekambriyum tabakaları arasındaki sızıntıların bileşiminde "pristan'' bulunmaktadır. Pristanın bugün zooplankton, balık ve balina yağı ve deniz süngerlerinin yapısında bulunduğu bilinmekle birlikte, materyalin esas kaynağını klorofilin biyogenik veya abiyogenik olarak parçalanmasından oluşan "phytoI" oluşturmaktadır. Bu bakımdan biyolojik işaret olarak değerlendirilebilir. MEINSCHEN ve BARGHOORN, Mişigan'da yaklaşık olarak iki milyar yıllık Prekambriyuma ait tabakalarda yaptıkları mikro paleontolojik incelemede, bakır yatakları civarında, belirli bir morfolojik şekle sahip olmayan bol miktarda bitkisel kalıntı buldular. Ham petrol yapısındaki sızıntının kromatografik ve .spektrometrik olarak incelenmesi, özüt içerisinde parafine benzer madde ile birlikte Pristan ve Fitan bulunduğunu gösterdi. Elde edilen sonuçlar bu dönemde fotosentez yapan canlıların yaşadığını gösterir. SCHOFF ve arkadaşları, çakmaktaşı yataklarından elde ettikleri materyali elektron mikroskobuyla incelemeleri sonucunda çubuk, Coccus, demir ve kükürt bakterilerini saptadılar. Arkeozoyik kayaçların içerisinde bulunan grafit tabakaları (-saf karbondur-) olaki hayvan ve bitkilerin kalıntılarından meydana gelmiştir. Her ne kadar grafit inorganik kökenli olabilirse de, birçok biyolog, bu grafit tabakalarının organik kökenli olduğuna inanmaktadır. Eğer bu kayaçlar içerisindeki grafitin organik kökenli olduğu kabul edilirse, bu devirde canlı miktarının oldukça yüksek oranlarda bulunduğu ortaya çıkar. Öyleki Appalaşlar'daki grafit miktarı, orada bulunan .kömür yataklarından daha fazladır. ilk evrelerde Fe + +(=Demir +2 değerlikli) 'nin bulunması oksijenin olmadığını, daha sonraki Fe + + +(=Demir +3 değerlikli) yatakları da demir bakterilerinin varlığını ortaya koyar.(Bakınız; demir bakterilerinin kemosentezi)
2- Proterozoyik (2 milyar - 550 milyon): Geniş miktarlarda sedimanların oluşmasıyla özellik kazanmıştır. Sedimanların büyük bir kısmı, bugün, okyanusların altında bulunur. Büyük bir buzul devri geçirilmiş ve buz kütleleri ekvatorun 20.'ci enlemine kadar uzanmıştır. Bundan önceki devire oranla daha az volkanik olaylar görülmektedir. Kayaçlar içerisinde pek az fosil bulunmuştur. Bu fosillerin incelenmesinde sadece yaşam belirtileri değil, aynı zamanda devrin sonuna doğru oldukça evrimleşmiş canlılar göze çarpar. Devrin ortalarında çekirdekli hücreler oluşmuştur. Bitki ve hayvanlarda bazı grupların belirlendiği ve çok hücreli organizmalara geçişin tamamlandığı görülmektedir. Sünger spikülleri, Medüzler, Mantar kalıntıları, Algler, Brachiopada ve tüp şeklindeki Annelida ortaya çıkmıştır. En çok Medüzler görüldüğünden, bu devire "Medüz Devri" de denebilir. Güney Avustralya'da bulunan Prekambriyum taşlarında, Medüzler, Mercanlar, Segmentli kurtlar ve özellikle iki değişik hayvan grubu görülmektedir. Bu son iki grup ne bugünkü hayvan gruplarına benzemekte ve ne de bundan sonraki fosil gruplarına. Vücutları yumuşaktır ve yalnız kalsiyum karbonat Spikülleri ile kuvvetlendirilmiştir. Bazı araştırıcılar bu son devire daha doğrusu canlı fosillerin bulunduğu kattan itibaren 'Prekambrium' ,demişlerdir. Serbest Oksijen, zamanımızdan aşağı yukarı 1.200 milyon yıl öncesine doğru, atmosferde çoğalmaya başlamış ye bugünkü atmosferin %0.1 'ne kadar yükselmiştir. Devrin sonuna doğru serbest oksijen miktarı daha da yükselmiştir. Anlattığımız bu iki oluşum evresi jeolojik zaman olarak sayılmaz. Bazı kitaplarda her iki devreye "Kriptozayik" veya" Antekambriyen" de denir. Birinci zaman ancak Prekambriyumdan sonra başlar.
1- Zaman - Paleozoyik (550-205 milyon)" ikinci büyük bir kıvrılma ile Proterozoyik biter. 370.000.000 sene süren Paleozoyik'te kuş ve memeli hayvan filumları hariç, tüm diğer filumlar ortaya çıkmıştır. Bu hayvanlardan bir kısmı kısa bir zaman içerisinde kaybolmuştur. Bunların fosillerinin bulunduğu farklı bölgelerdeki kayaçlar arasında bu şekilde bir ilişki kurulmuş olur. İlk karasal omurgalı hayvanlar birinci zamanda türemiştir. Bitkiler başlangıçta sucul habitatta yaşayan yosunlardan ibaret olduğu halde Silür'den itibaren karasal formlar görülür. LlGNIER'e göre Silür'de dikoton olarak dallanan yeşil alglerde, epidermis, kutikula, stomatların gelişmesi, gövde ve dalların sağlamlaşması; alt dalların kök gibi toprağa girmesi, Rizomların oluşması; iletim dokusunun kök ve gövdede gelişmesi ile damarlı bitkilerin (Tracheophyta) Özellikleri ortaya çıkmıştır. Bu zamanın ilk üç devrinde'yani Kambriyen, Ordovisiyen ve Silüriyen'de, deniz, kıtaların büyük bir kısmını Örtmüştür. Bu. zamandaki hayvanların birçoğu sırt iskeletli ve zırhlı olduğundan iyi fosil bırakmıştır.
Kambriyen (550-425 milyon): Farklılaşmış belirli fosilleri veren ilk devirdir. Birçok hayvan farklılaştığına göre, esas canlının oluştuğu devir bundan Önceki devir, yani Proterozoyik olabilir: Bu devirdeki hayvan ve bitkiler (yosun ve pek az görülen likenler) yalnız denizde bulunuyordu. Ordovisiyen'e kadar karalarda" yalnız cansız artıklar bulunmuştur. Kambriyen denizinde su içinde ve yüzünde yüzen bir takım bitki ve hayvanlar karidese benzeyen yüzücü kabuklular ve bazı halkalı solucanlar tarafından yenmekteydi. Deniz tabanı basit süngerler, mercanlar, sölenterler, sap üzerinde büyüyerı derisidikenliler; salyangozlar, Pelecypod'lar, kurtlar, Ctenophoça ve Anthozoa'ya bağlı cinsler ve ilkel kafadanbacaklılardan oluşmuş bir fauna ile Örtülmüştür. Ingiliz Kolumbiya'sında bulunan fosiller arasında Annelida ile Crustacea arasında geçit oluşturan; Peripatus'a benzeyen fosiller bulunmuştur. Bu devrin en çok bulunan fosilleri Brachiopoda ve Trilobit'lerdir. Brachiopada'ya ait olanlar sesil (sakin-sabit), iki kabuklu hayvanlardır ve plankton yiyicisidirler. Bugün bilinen 'Lingula', değişmeden zamanımıza kadar gelen en eski hayvan cinsidir. Çünkü bu günkü formlar, o zamanda yaşayanların fosillerine hemen hemen benzerdir.Trilobit'ler ilkel Arthropod dur. Vücutları yassılaşmış, uzamış ve dorsal olarak sert bir kabukla örtülmüştür. Kabuk, boyuna üç oluk taşır; bu suretle vücut üç loba bölünmüştür. Vücudun karın tarafındaki segmentlerinden son segment hariç, her birinden bir çiftbacak çıkar. Bacaklar yarık, çift çatallıdır; dış taraftaki kol, solunum ödevini üzerine alan solungaçları taşır; içteki kol ise yürümede ve yüzmede kullanılır. Trilobit'lerin çoğu 5-8 cm. boyundadır; ama bilinen en büyük fosil 60 cm.'dir. Bu hayvan grubu Kambriyen'in sonuna doğru gelişiminin zirvesine ulaşmış, daha sonra azalmaya başlamış ve Perm'de tükenmiştir.Trilobit'ler ilkel Arthropod dur. Vücutları yassılaşmış, uzamış ve dorsal olarak sert bir kabukla örtülmüştür. Kabuk, boyuna üç oluk taşır; bu suretle vücut üç loba bölünmüştür. Vücudun karın tarafındaki segmentlerinden son segment hariç, her birinden bir çiftbacak çıkar. Bacaklar yarık, çift çatallıdır; dış tarafta ki kol, solunum ödevini üzerine alan solungaçları taşır; içteki kol ise yürümede ve yüzmede kullanılır. Trilobit'lerin çoğu 5-8 cm. boyundadır; ama bilinen en büyük fosil 60 cm.'dir. Bu hayvan grubu Kambriyen'in sonuna doğru gelişiminin zirvesine ulaşmış, daha sonra azalmaya başlamış ve Perm'de tükenmiştir.
Ordovisyen (425-360 milyon): Kambriyen'den sonra birçok yeni form oluşmuştur. Bu dallanma zamanımızdaki hayvanların atalarının büyük bir kısmını oluşturması bakımından önemlidir. Basit hayvanlar, gelişmiş hayvanlara dönüşmeye ve çevreye daha iyi uyum yapmaya başlamıştır. Ordovisiyen denizi diğer birçok formları da içerir. Bunlardan birkaçı, dev kafadanbacaklılar, mürekkepbalığına benzeyen ve uzunlukları 5-7 metreye, çapları ise 30 cm.'e ulaşan hayvanlar (örneğin, bugünkü Nautilius'lar) 'dır. Ordavisiyen denizi sıcaktır; hatta bugün sıcak sularda yaşayan mercanlar, bu devirde Grönland'a kadar yayılmışlardır. Kıtaların büyük bir kısmı denizlerle kaplanmıştır.İlk omurgalılar, çenesiz, çift üyesiz (pektoral ve pelvik yüzgeçler gibi), zırhlı (başını örten büyük plakalardan dolayı) ve dipte yaşayan 'Ostracoder' denen balıklardır. Bu ilkel balıklar tatlısuda yaşarlardı ve kemik zırhları, onları düşmanlarından, özellikle dev bir Arachnoid olan. Eurypterid'den korumaya yarardı. Zırhları hariç, bu balıklar bugün yaşayan siklostomlara benzer. Bu devirde iki önemli olay evrimi büyük ölçüde etkilemiştir. Birincisi kara bitkilerinin ortaya çıkışı, ikincisi ise akrep gibi, havayla solunum yapan, ilkel hayvanların oluşumudur.
Siluriyen (Silür) (360-325 milyon): Bu devirde kara bitkileri yaygınlaşmış ve çeneli balıklar gelişmiştir. Bitkilerden, karasal form olarak çıplak eğreltiler (Psilopsid'ler) türemiştir. Bunlardan Rhynia (filum: Trachaeophyta), rizom'lara, 1 m. kadar uzunluğa ulaşan dikotom dallara ve terminal bir sporangiyuma sahiptir. Yaprak yoktur. Ancak bir çeşit çıplak eğreltide (Psilophyton'da) dal üzerinde iğne gibi çıkıntılar vardır. Bunlar mikrofil yaprak olarak kabul edilir. Tüm damarlı (Tracheophyt) bitkilerin böyle bir kökten türemiş olduğuna inanılmaktadır. Omurgasızlar gelişmelerine devam ederler. Bu devirde, deniz yıldızları, dev deniz laleleri, gelişmiş Trilobit'ler ve 4 metre boyunda deniz akrepleri ortaya çıkmıştır. Bitkilerin bazılarında suyun ve erimiş maddelerin taşınması için boru sistemleri oluşmaya başlamıştır. Bu özellik, bitkilere çok fazla büyüme olanağını vermiştir. Çünkü hücreden hücreye, diffüzyonundan çok daha etkili olan bir madde iletimi ortaya çıkmıştı. Havayla solunum yapan ilk canlıların (eklembacaklı) bu devirde oluştuğu varsayılmaktadır.
Devoniyen (Devon) (325-280 milyon): Bu devirde Ostracoderm'den çeşitli balık türleri evrimleşmiştir. Dolayısıyla bir çok bilim adamı tarafından 'Balık Devri' olarak kabul edilmektedir. Bunların bazıları 10 m. kadar uzunluktadır. Bu formlardan modern kara omurgalıları gelişmiştir. Çünkü kemikli yapılara sahip lob şeklindeki bir yüzgeçten kara omurgalılarının üyelerine benzer yapıların geliştiği düşünülmektedir. Son zamanlarda Afrika'da bir gölde bulunan bu geçiş hayvanlarının canlı örnekleri varsayımı güçlendirmektedir. Bu geçiş hayvanları, yani balıklar, havayla solunum yapma yeteneğine sahipti ve solungaçlardaki gibi yetkin bir oksijen alınımı vardı. Bu balıklara, "Akciğerli BaIıklar" denir; zamanımızda yalnız Afrika ve Avustralya'da yaşarlar. ilk evrimleşen çeneli ve çift yüzgeçli balıklar Placodermi'ye aittir. Bunlar arasında Climatius, Dinichties ve Bothriolepis bilinmektedir. Hepsinde, vücut zırhla örtülü olduğu için, zırhlı köpekbalıkları olarak tanınır. Bazılarında boy büyüktür. Bir kısmında omurgalı hayvanların üye çiftlerine karşılık olacak şekilde yüzgeçler bulunduğu halde, bazılarında da bunların arasında beş çift fazladan yüzgeç vardır.Placodermi'nin hükümranlığı oldukça kısa sürmüştür. Devon'un başlarında yeni türeyen balık evrim dalları nedeniyle Devon'un sonunda ortadan kalkmıştır. Bunlar, hayvanlar aleminde sonu gelen tek omurgalı sınıfıdır.Devon içinde Placodermi'den Chondrichtyes ve Osteichtyes olmak üzere iki yeni balık sınıfı evrimleşti. Chondrichtyes, köpekbalıklarını ve vatoz balıkımını içine alır. Bu sınıfın üyeleri Devon'da tatlısularda oluştuktan sonra denizlere geçmiştir. Osteichtyes üyeleri, oluştukları tatlısularda kalmış, bazıları sonradan deniz ekosistemine geçmiştir. Devon'da kemikli balıklardan Paleopterygii alt sınıfından Paleoniscoidei takımı, Choanychtyes alt sınıfından Dipnoi ve Crossopterygii üst takımları türemiştir. Crossopterygii'nin Rhipidistia ve Actinistia olmak üzere iki takımı Devon'da yaşamıştır. 1938 yılında Hint Okyanusunda bulunan Latimeria, Actinistia'ya bağlı yaşayan fosil olara kabul edilmektedir,Devon'da bir Osteichtyes takımı olarak yaşayan Paleoniscoidei üyeleri, sonradan denizlere geçerek, bugün, denizlerde ve tatlısularda yaşayan kemikli balıkların atalarını oluşturmuştur. Devoniyen denizi, mercanlara, deniz zambaklarına (lalelerine) ve büyük balıklara ilaveten az da olsa Brachiopod ve Trilobit'lere hala sahiptir. ilk kara omurgalıları 'Labyrinthodont' denen amfibilerdir; bunlar Devoniyen'in sonuna doğru ortaya çıkmıştır.Bu devirde ilk gerçek eğrelti ormanları görülür; tohumlu eğreltiler, karayosuniarı ve atkuyrukları oldukça yaygındır. Bitkilerden kipritotları (Lycopsid) ve atkuyrukları (Sphenopsid) hatlarının tümü bol olarak bulunmaktadır. Devon'un kipritotları (Lycopsid 'leri) dev Lepidodentrit'ler ile simgelenir. Bir çeşit kipritotunun (Lycopodium bitkisinde) boyu 40 m., yaprakları 50 cm. kadar uzunluktadır. Kanatsız böcekler ve kırkayaklar bu devirde ortaya çıkmıştır. Amfibiler, ola ki Dipnoi ve Crossopterygi (akciğerli balıklardan)'lerden köken almıştır. Dipnoi'nin kalp yapısı, tetrapotlarınkini, larvaları Uredela larvalarını andırırsa da, Protopterus'ta olduğu gibi, yüzgeçler zayıf olduğu için karasal habitatta hareket etmeye yeterli değildir. Buna karşılık Crossopterigii'den Rhipidistia'da yüzgeçlerin iskeleti pentadaktil üye tipine homolog kısımlar içermektedir. Sindirim sisteminin ön kısmından oluşan yüzme keseleri,akciğerlere homologtur. Deri üzerinde pullar azaldığı için suyu terkeden Rhipidist'lerin deri solunumu yapabildiği kabul edilmektedir. Balık kökünden gelen amfibilerin evriminde belli başlı değişmeler, hava solunumunda, kan dolaşımında ve üye yapısından olmuştur. LULL'a göre periyodik kuraklık ve yağış, gelişmeyi iki yaşamlı hat şeklinde zorlamıştır. Bugün, Afrika, Güney Amerika ve Avustralya'da bulunan Dipnoi'ler benzer koşullarda yaşamaktadır. BARREL, Üst Devon'da kurak ve yağışlı periyotların bulunduğunu göstermiştir. Belki çamurlu sularda sürüne sürüne, bu akciğerli balıkların yüzgeçleri, bir zaman sonra amfibi ayağı şeklinde gelişmiştir. Bilinen en eski amfibi Stegocephal'lerden Ichtiostaga'dır. Devon sona ererken kıkırdaklı balıklar denizlerde, kemikli balıklar tatlısularda yaygındı. Karasal omurgalılar olarak yalnız ilkel amfibiler bulunmaktaydı. Fakat bunlar sudan karaya kısmen çıkmışlardır. Çünkü ne erkekten dişiye spermaları iletecek organlar gelişmiştir ve ne de yumurta, suyun dışında açılabilecek duruma gelebilmişti. Bu nedenle üremek için suya dönmek zorundaydılar.
1938 yılında Hint Okyanusunda bulunan LatimeriaBu tür üye şeklindeki yüzgeçleri ile kara memelilerinin yürüme hareketini yapmaktadır... (yürürken sol bacak ile sağ kolun... sağ bacak ile de sol kolun eş zamanlı olarak hareket etmeleri) Neoceratodus forsteri;Protopterus annectens;aynı kökendeki bu balıklar aynı hareketi yapmaktadırlar...Bugün, Afrika, Güney Amerika ve Avustralya'da yaşayan Devon devri akciğerli balıkların akrabaları;Periophtalmus aynı soydan boleophthalmusbu canlıların burada yer veremediğim günümüzde yaşayan pek çok türü ve alttürü mevcuttur... Yeryüzünde görülen çeşitli bitki ve hayvan türlerinin oluşumu hakkında bir kuram geliştiren Charles Darwin (1809-1882) doğal seçilim yoluyla evrimin gerçekleştiğini ileri sürmüştür. Bu görüşe göre doğaya ve çevre şartlarına uyum sağlayan türler doğal bir seçilim ile varlıklarını sürdürmekte ve evrimleşerek değişmektedirler.Bu görüş genel bir çizgi içinde doğru olmakla birlikte ayrıntılarda birtakım zorluklarla karşılaşıyor. Örneğin, basit organizmalardan karmaşık yapılara geçiş yavaş ve sürekli olmamış yeni türler aniden, süreksiz bir sıçrama şeklinde belirmiştir. Yani, sürekli küçük değişimler doğada görülmüyor. Genlerin (mikro) değişimini bedensel (makro) değişimlerin izleyeceği görüşü de sorgulanabilir. Çünkü genlerde kendilerini tamir eden bir mekanizma var. Çevreye uyum sağlamak fikri bir totolojidir. Çünkü bizim çevremizde var olan türler otomatik olarak “uyum sağlamış” kabul edilip diğer (kaybolmuş) türler “uyum sağlayamamış” olarak tanımlanmaktadır. Günümüzde çevresi ile çok iyi bir uyum içinde olan türler yok oluyorlar. Fosil buluntular yeni türlerin çok kısa bir sürede ortaya çıktıklarını gösteriyor. Türler gelişmiyor, aniden oluşuyor.Türlerin oluşumuna en temel açıklama getiren iki kuram vardır. Bunlar Karmaşa kuramı ve Kuantum kuramıdır. Karmaşa kuramı aniden yeni yapıların oluşumunu açıklar. Kuantum kuramı ise bir durumdan diğerine ani bir sıçrama ile geçileceğini söyler. Kuantum kuramında zaman sürekli olmadığından bir anda yeni bir durum ortaya çıkabilir.Bu durumu en açık olarak virüslerde görmekteyiz. Örneğin, grip virüsü sürekli olarak ani sıçramalarla yeni türler oluşturuyor. Bu duruma “virüs uyum sağlıyor” şeklinde bir açıklama getirsek dahi “uyum” sözü yavaş bir değişime işaret ettiği için pek uygun bir kavram değildir. Benim tercih ettiğim ifade “virüs aniden farklılaşıyor ve yeni yapılar oluşuyor” şeklindedir.Sadece yeni türlerin oluşumu değil, aynı tür içindeki farklılaşma da bu kuantik sıçrama şeklindedir. Örneğin binlerce karınca gurubu vardır. Hepsi de aynı karınca türüne ait olsalar da aralarında birçok özellikleri bakımından ayrılmaktadırlar.Yeryüzünde görülen çeşitli bitki ve hayvan türlerinin oluşumu hakkında bir kuram geliştiren Charles Darwin (1809-1882) doğal seçilim yoluyla evrimin gerçekleştiğini ileri sürmüştür. Bu görüşe göre doğaya ve çevre şartlarına uyum sağlayan türler doğal bir seçilim ile varlıklarını sürdürmekte ve evrimleşerek değişmektedirler.Bu görüş genel bir çizgi içinde doğru olmakla birlikte ayrıntılarda birtakım zorluklarla karşılaşıyor. Örneğin, basit organizmalardan karmaşık yapılara geçiş yavaş ve sürekli olmamış yeni türler aniden, süreksiz bir sıçrama şeklinde belirmiştir. Yani, sürekli küçük değişimler doğada görülmüyor. Genlerin (mikro) değişimini bedensel (makro) değişimlerin izleyeceği görüşü de sorgulanabilir. Çünkü genlerde kendilerini tamir eden bir mekanizma var. Çevreye uyum sağlamak fikri bir totolojidir. Çünkü bizim çevremizde var olan türler otomatik olarak “uyum sağlamış” kabul edilip diğer (kaybolmuş) türler “uyum sağlayamamış” olarak tanımlanmaktadır. Günümüzde çevresi ile çok iyi bir uyum içinde olan türler yok oluyorlar. Fosil buluntular yeni türlerin çok kısa bir sürede ortaya çıktıklarını gösteriyor. Türler gelişmiyor, aniden oluşuyor.Türlerin oluşumuna en temel açıklama getiren iki kuram vardır. Bunlar Karmaşa kuramı ve Kuantum kuramıdır. Karmaşa kuramı aniden yeni yapıların oluşumunu açıklar. Kuantum kuramı ise bir durumdan diğerine ani bir sıçrama ile geçileceğini söyler. Kuantum kuramında zaman sürekli olmadığından bir anda yeni bir durum ortaya çıkabilir.Bu durumu en açık olarak virüslerde görmekteyiz. Örneğin, grip virüsü sürekli olarak ani sıçramalarla yeni türler oluşturuyor. Bu duruma “virüs uyum sağlıyor” şeklinde bir açıklama getirsek dahi “uyum” sözü yavaş bir değişime işaret ettiği için pek uygun bir kavram değildir. Benim tercih ettiğim ifade “virüs aniden farklılaşıyor ve yeni yapılar oluşuyor” şeklindedir.Sadece yeni türlerin oluşumu değil, aynı tür içindeki farklılaşma da bu kuantik sıçrama şeklindedir. Örneğin binlerce karınca gurubu vardır. Hepsi de aynı karınca türüne ait olsalar da aralarında birçok özellikleri bakımından ayrılmaktadırlar.Evrim teorisi de zaten gen bazında kuantik sıçramaları öngörmektedir. Yavaş yavaş bir geçişi değil. Buradaki yavaş yavaştan kasıt şudur. Genelde bir tek mutasyon bir canlının çok küçük bir özelliğini değiştirir. Onu farklı bir biyolojik türe dönüştürmez. Bunların birikmesi sonucunda tür farklılaşması oluşur. Kuantum kuramı bir DNA daki bir organik bazın yerinin değişmesini anlamak için uygundur ama bir türe ait DNA daki organik baz diziliminin bir anda birkaç bin tanesinin diziliminin değişerek başka bir türe ait olan DNA dizilimine dönüşmesini açıklayamaz. Kuantum açısından bunun sonlu bir ihtimali bulunsa bile gerçekleşme olasılığı evren yaşı içinde dikkate alınamayacak kadar küçüktür. DNA kuantum açısından baktığınızda neredeyse artık makroskopik sayılabilecek bir nesnedir. Yani tek bir mutasyona kuantik bir olay olarak bakabiliriz tabii. Ama türden türe geçişi tek bir kuantik olay olarak görmemiz mümkün değil .
Prigogin'in karmaşıklıktan düzen oluşma teorisini ise türlerin oluşumundan ziyade tohumdan/döllenmiş hücreden makroskopik olarak düzenli bir yapı olan hayvan veya bitkinin oluşmasını anlamamıza yarayan bir teori olarak görüyorum. Ama türden türe atlamayı değil.
Genlerdeki tamir mekanizması mutlak garantili bir mekanizma değildir. Bunun böyle olduğu çeşitli genetik bozuklukların varlığını sürdürebilmesinde görünmektedir.
Verdiğiniz virüs örneğine dönersek. Evet bu ani bir sıçramadır çünkü DNA nın belirli bir bölgesinde oluşan bir mutasyondur. Ama bir mutasyonla grip virüsü çiçek virüsüne dönüşmez . Mesela en son gündeme gelen kuş gribi i virüsündeki alt farklılıklar (Duymuşsunuzdur H5N1) hep aynı virüsün ufak farklı versiyonlarıdır. Ama bin ya da milyon yıllar içinde bunlar birikerek ilk halinden çok farklı bir virüsü oluşturabilir.
İfade etmede yeterli hassasiyeti göstermek istersek, evrim teorisi çevreye uyum sağlamaktan söz etmez. Mutasyon sonucu tesadüfen çevreye uyumlu özellikler kazanan bireylerin populasyon içindeki miktarının artmasından sözeder.
Türlerin aniden oluştuğuna dair bir kanıt yok. Burada "ani" kavramının göreceli olduğuna dikkat edelim. 3-4 Milyar yıl mertebesindeki dünyanın geçmişi içinde 1000 yıl veya 10000 yıl içinde gerçekleşen bir değişim ani gibi görünebilir. Ama bir neslin yaşam süresi açısından baktığınızda bu değişim bir türe ait yüzlerce binlerce nesili kapsar. -darwin , son yıllarından çoğunu ,doğal seçmeye dokunmadan teğet geçen farklı projelerle uğraşarak geçirdi . tohumların kıtalar arasında nasıl yayıldığını anlayabilmek için kuş pislikleri toplayıp muhteviyatlarını incelemeye şaşılacak derecede uzun vakitler ayırdı .solucanların davranışlarınıda yıllarca inceledi-deneylerinden birinde solucanlara piyano çalıyordu ! ;eğlensinler diye değil tabii,ses ve titreşimin onlar üzerindeki etkisini incelemek için.solucanların toprak verimi açısından ne hayati bir önem taşıdığını anlayan -ilk kişi oldu." dünya tarihinde bu denli önemli bir rol oynamış başka çok fazla hayvan bulunduğuna şüphe ile bakılabilir " diye yazdı,bu konudaki başyapıtı olan ve aslında -on the origin of species-den daha büyük ilgi gören the formation of vegetable mould througt the action of worms -da ( solucanların etkinliği ile bitkisel küf oluşumu -1881) -diğer kitapları arasında,on the various contrivances by which british and foreign orchids are fertilised by insects (ingiltere ve başka ülkelerdeki orkidelerin böcekler aracılığıyla döllenme yolları üzerine - 1862) -piyasaya çıktığı gün neredeyse 5.300 -satan expressions of the emotions in man and animals (insan ve hayvanlarda duyguların ifadesi -1872) aynı kavrayışlarla yola çıkmadığı halde.-mendel-in çalışmalarına akıl almaz derecede yakınlaştığı the effects of cross and self fertilization in the vegetable kingdom (bitkilerin dünyasında çapraz ve kendi kendine döllenmenin etkileri -1876)ve son kitabı the power of movement in plants (bitkilerde hareket gücü) sayılabilir bütün bunlara ek olarak ,yakın akrabalar arasındaki çiftleşmelerinsonuçlarını incelemek için olağanüstü gayret sarf etti,çünkü bu onun ilgi alanına giriyordu -öz yeğeni ile evli olan darwin -çocuklarında ortaya çıkan birtakım fiziksel ve zihinsel arazların aile ağacındaki çeşitlilik eksikliğinden kaynaklanıyor olabileceğinden şüphelenmiştir.
erasto..,
diyorsun ki: "evrim teorisi çevreye uyum sağlamaktan söz etmez. Mutasyon sonucu tesadüfen çevreye uyumlu özellikler kazanan bireylerin populasyon içindeki miktarının artmasından sözeder."
Bu ifadede bir mantık hatası görmüyormusun? Bir yandan "mutasyon sonucu tesadüfen" diyorsun, öte yandan bireylerin populasyon içindeki artmasından" söz ediyorsun. Eğer tesadüf varsa bu hem + (artan) hem - (eksilen) her iki yönde eşit sayıda ve oranda olması gerekir. Tesadüfün anlamı budur. Eğer bir yönde (sadece artış) oluyorsa buna "tesadüf" denemez.
Demek ki tesadüfen bir tür ötekine dönüşemez. Bir tür diğerine "gerekli olduğu için" dönüşür. Bu da tesadüf ile değil "gereklilik sonucu" oluşur. Yani zürafalar tesadüfen uzun boyunlu olmamışlardır. Uzun boyunlu olmaları gerektiği için uzun boyunlu olmuşlardır.
Benim anlayışıma göre "varlık var olmak zorundadır". Zorunluluk da tesadüf ile açıklanamaz. Var olanlar (canlı veya cansız) var olabilmek ve varlığını sürdürmek için değişime razı olur. Burada "rıza" yani değişimi kabullenmek vardır. Her var olan dış etkiye tepki gösterek varlığını aynen (değişmeden) korumak ister. Fakat dış etki güçlü olursa değişimi kabullenmek zorundadır. Aksi taktirde varlığını sürdüremez.
Değişim ise var olmayı ve eşit derecede yok olmayı kabul etmekten geçer. Yani, burada sözünü ettiğim riza, kabul ve tevekkül gibi kavramlar sadece insanlara ait kavramlar olmayıp tüm var olanlara ait genel kavramlardır. Bunların hiçbiri "tesadüf" ile bağıntılı değildir. Ama hepsi "istek" ve "zorunluluk" ile bağıntılıdır.
Tabii ki katı Darwinciler bu dediklerime katılmazlar. O da onların görüşüdür ve kabul ederim. Ama benim görüşümü de ifade etmekten çekinmem. Katılanlar olacaktır.
Öncelikle, genlerdeki mütasyonları (yani hataları) tamir eden bir mekanizma var. Sonra bir türün oluşumu bir tek gendeki mütasyonla açıklanamaz. Birçok gen bir arada ve hepsi de aynı amaca yönelik mütasyona uğramaları gerekir ki bu durum olasılıkla ve tesadüfle açıklanamaz. Üçüncü durumda, değişiklik ile türün varlığını sürdürmesi iki ayrı şeydir ve basit bir şekilde açıklanamaz.
Zürafa örneğinde, daha uzun boyunlu olanlar acaba beslenme avantajı yanında birtakım negatif etkileri de geliştirmiş olamazlar mı? Örneğin daha yavaş hareket edip daha fazla yem olmak. Yani bir + değişim beraberinde bir - değişim getrirince ne oluyor?
Bu basit Darwinizm görüşünü daha derinlere götürünce sorunlar çıkıyor. Ama görmek istemeyenler görmez.

KAN UYŞMAZLIĞI (Eritroblastosis fetalis)

2007-12-02T19:18:00.000+02:00

Kan Uyuşmazlığı Bu sayfada yer alan bilgiler "Dr. Çağatay Nuhoğlu" tarafından yazılmış olup, Çocuk Sağlığı Sitesi içerisinden edinilmiştir. Kendilerine desteklerinden ötürü teşekkürü borç biliriz. "Kan uyuşmazlığı" genel kanının aksine, karı koca arasında değil, gebelik döneminde anne ile karnındaki bebeği arasında söz konusu olabilen normal dışı bir durumdur. Hangi kan grupları arasında ve nasıl bir uyuşmazlık olduğunu anlatmadan önce kan gruplarını tanımlamak gerekir. Kanımızda oksijen taşımakla görevli kırmızı kan hücrelerinde bulunan proteinler esas alındığında klasik olarak dört ana kan grubu tanımlanır: "A", "B", "AB" ve "O" grubu .. Bir de "Rh" söz konusudur. Birey, "D" proteinine sahipse Rh pozitif (+), değilse Rh negatif (-) olarak ifade edilir. Rh (-) kişilerin vücudunda D proteini hiç yoktur ve bağışıklık sistemi için tamamen yabancı bir maddedir. Normal koşullarda hamilelik döneminde anne ve bebeğin kanları birbirine karışmadan plasenta (eş) aracılığıyla oksijen, karbondioksit ve besi öğelerinin karşılıklı alışverişi gerçekleştirilir. Anne Rh (-), bebek Rh (+) ise ilk gebelikte herhangi bir sorun olmaz. Bebek doğarken zedelenen damarlardan bir miktar bebek kanı, Rh (-) annenin kanına karışabilir. Böylece annenin bağışıklık sistemi tamamen yabancısı olduğu bir proteinle, "D" proteini ile tanışır ve ona karşı tepki geliştirir. O maddeyi tanımadığı için yok etmek ister. Beyaz kan hücrelerinin D proteinini yok etmek üzere ürettiği -o maddeye özgü- sıvısal maddeleri (antikorlar) kullanarak hedefine ulaşır. Annenin kanında bir tane bile bebek kan hücresi kalmaz, tümü yok edilir. Bu savaş sona erdiğinde geriye "anti-D antikorları" adı verilen sıvısal maddeler ve bunları gereksinim duyulduğunda her an yeniden üretebilecek akıllı beyaz kan hücreleri kalır. İkinci gebelikte çocuk eğer yine Rh (+) kana sahipse annenin kanında hazır bulunan bu sıvısal maddeler (antikorlar) kolayca plasenta (eş) engelini aşarak anne karnındaki bebeğin kanına karışırlar. Bebek kırmızı kan hücreleri yok edilmeye başlanır. Çocuğun kemik iliği, karaciğer ve dalağı yok edilen kırmızı kan hücrelerinin yenilerini üretir ve eksilen kanı yerine koyar. Bu aşırı kırmızı kan hücresi yıkımı ve yapımı sürecinde "bilirubin" adı verilen ve fazlası zararlı olan bir madde açığa çıkar, bebekten anneye geçer, annenin karaciğeri tarafından yok edilir. Bebeğin karaciğeri henüz bu maddenin tümünü zehirsizleştirebilecek kadar gelişmemiştir. Eğer üretilen kırmızı kan hücresi miktarı yok edilenden az olursa sonuçta bebek ağır bir kansızlığa maruz kalır, hatta ölebilir. Eğer arada bir denge varsa bebek bir ölçüde kansızlıkla doğar veya sağlıklı olarak dünyaya gelir. Sorun asıl o zaman belirginleşir. Çünkü kan hücreleri hala parçalanmakta, yenileri yapılırken gereken maddeler anneden temin edilememekte, çocuk kendi depolarını kullanmaktadır. Üstelik açığa çıkan sarı boyar madde niteliğindeki "bilirubin" bebeğin karaciğeri tarafından yeterince vücuttan uzaklaştırılamamaktadır. Kanda belli bir düzeyi aşan "bilirubin" göz aklarına, cilde ve sonunda asıl zararını gösterdiği beyin ve sinir sistemine yerleşerek yaşamı tehdit etmektedir. Yenidoğan sarılığının ağır şekillerinde, tedavi edilmeyen çocuklarda adalelerin sertleşmesi, zeka geriliği gibi kimi geri dönüşümsüz sinir sistemi bozuklukları meydana gelmektedir.Yenidoğan sarılığı olan bebeklerde sarı boyar madde "bilirubin"i vücuttan daha kolay uzaklaştırmak için belli bir dalga boyundaki ultra viyole (kızıl berisi) ışınları kullanılmaktadır. Bebeklerin uygun sıcaklık ortamı sağlayan küvöz ya da yataklarda ultra viyole ışığıyla tedavisine "fototerapi" denir. Yeterli olmadığında bebeğim göbek kordonundan takılan bir sistemle, uygun bir Rh (-) kanla "kan değişimi" işlemi gerçekleştirilerek yaşamsal tehlike atlatılır. Geç kalınan durumlarda araz kalması olasıdır. Körlük, şaşılık, sağırlık, felç gibi ..Mademki kan uyuşmazlığı ve sonuçları bu kadar ağır olabiliyor, o halde Rh (-) anneler için koruyucu bazı önlemler alınması gereklidir. Bir anne adayı eğer Rh (-) kana sahipse, ilk doğum, kürtaj ya da düşüğünden hemen sonra, bebeğinden kendisine o anda geçmiş olabilecek Rh (+) bebek kan hücrelerine karşı annenin bağışıklık sisteminde tepki oluşmadan önce girişimde bulunulmalıdır. Bunun için özel olarak hazırlanmış bir serum vardır: "Anti-D İmmun Globulin". Bu madde doğumdan (ya da düşük veya kürtajdan) hemen sonra anneye kaba etten iğne şeklinde yapılmalıdır. "Anti-D İmmun Globulin" kana karışır, bebekten geçmiş olan Rh (+) kan hücrelerini derhal yok eder. Annenin bağışıklık sistemi ne olduğu anlamadan işlem tamalanır. Bir süre sonra "Anti-D İmmun Globulin" doğal ömrünü tamamlar ve kanda yok olur. Oysa anne kendisi "antikor" geliştirmiş olsaydı bu sıvısal madde uzun süre kanda kalacak, gerekirse onu yeniden üretebilme yeteneği olan beyaz kan hücreleri tarafından eksikliği tamamlanacaktı. Pasif olarak verilmiş olan "Anti-D" için eksikliğin tamamlanması diye bir konu söz konusu değildir. Zamanla yok olan "Anti-D İmmun Globulin" bu sayede annenin sonraki hamileliklerinde çocuk için bir sorun oluşturamaz. Yalnız unutulmaması gereken bir konu bu immun globulinin herbir gebeliğin son bulumunda yeniden uygulanmasının gerekliliğidir. Kan uyuşmazlığı genel olarak ilk bebekte sorun oluşturmaz. Sonraki Rh (-) çocuk için zaten bir problem yoktur.Rh uygunsuzluğu kadar ağır seyretmese de "kan grupları" arasında da uygunsuzluk söz konusu olabilir. Genellikle annenin "O" bebğin "A", "B" veya "AB" olduğu durumlarda meydana gelir. Farklı mekanizmalarla ama aynı aynı prensiplere dayanan süreçler yaşanır. Fakat daha seyrek olarak yaşamı tehdit eden boyutlara ulaşır.Sonuç olarak Rh (-) olan annelerin Rh (+) doğabilecek çocukları için önceden hazırlıklı olunmalıdır. Eğer anne ve baba her ikisi de Rh (-) iseler genetik kurallarına göre Rh (+) bebekleri olamaz. Eğer anne Rh (-), bab Rh (+) ise çocuk Rh (-) de olabilir, Rh (+) de. Bu genel bilgi de göz önünde bulundurulmalı, doğum sonrası bebek kan grubu tayin edilmelidir. Anne Rh (-), bebek de Rh (-) ise uygunsuzluk yoktur, anneye anti-D immun globulin yapmak gerekmez. Annenin Rh (+) olduğu durumlarda çocuğun Rh'ı ne olursa olsun Rh uygunsuzluğu olmaz. Eğer anne ve baba her ikisi de "O" grubu kana sahiplerse çocukları mutlaka "O" grubu olur. Bu durumda anne ve bebek arasında grup uygunsuzluğu olamayacağı açıktır. Anne "O", baba "A" ise çocuk "O" veya "A"; anne "O", baba "B" ise çocuk "O" veya "B"; anne "O" baba "AB" ise çocuk "A" veya "B" olur ama "O" veya "AB" olamaz. Annenin "A" ya da "B" olduğu, çocuğun "B" ya da "A" olduğu durumlarda uyuşmazlık nadirdir, hafif seyreder. Ayrıca bazı alt kan grubu uygunsuzluklarında, hatta hiçbir uygunsuzluğun olmadığı kimi sıra dışı durumlarda kan uyuşmazlığıyla benzer klinik tablolar görülebilir, yenidoğan sarılığı meydana gelebilir.Sağlıklı bir bebek dünyaya getirmek için gebelikte sağlıklı ve düzenli izlem ön koşuldur. Anne baba adayları, kadın hastalıkları ve doğum uzmanı ile çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı arasında işbirliği bu sürecin temelini oluşturmaktadır. Uygun bir gebelik yönetimi ve doğuma uzman gözetiminde hazırlık, kan uyuşmazlığı gibi yaşamsal bir sorunun bile kolaylıkla halledilmesini sağlayacaktır.

-HAYVANSAL DOKULAR-

2007-10-07T16:14:00.001+03:00

DOKULAR
Doku:Yüksek yapılı organizmalarda çok sayıda hücre vardır.Bu hücreler kendi aralarında yapısal ve işlevsel birlikler oluştururlar.Canlılarda aynı işlevi yapan hücreler topluluklarına doku denir.
Dokular canlının erginlikten önceki yaşamında başlar ve erişkinliğe ulaşınca son biçimini alır.Hayvanların yapısındakilere hayvansal,bitkilerin yapısındakilere de bitkisel dokular denir.
-HAYVANSAL DOKULAR-
Hayvansal dokular 7 gruba ayrılırlar;
1.Epitel doku 2.Bağ doku 3.Kıkırdak doku 4.Kemik doku 5.Kan doku 6.Kas doku 7.Sinir doku
EPİTEL DOKU:Vücudun iç ve dış yüzeyini örter.Bunun 4 görevi vardır;Bulundukları organı dış etkilerden korumak,Salgı yapmak,Emmek, Mukus ve benzeri maddeleri iletmek.
Epitel doku işlevine göre 2 grupta incelenir;

1.Örtü epiteli:Asıl görevi korumaktır.Ancak bazen emilim

görevide yaparlar.Hücrelerinin sıralanışına göre Tek katlı ve Çok katlı olmak üzere ayrılırlar.
A.Tek katlı epitel:Yan yana dizilmiş hücrelerden oluşur.Hücreleri yassı,kübik veya silindiriktir.
a.Tek katlı yassı epitel: Akciğer alveolleri,kan damarlarının iç yüzü ve kılcal damarlarda bulunur.

b.Tek katlı kübik epitel:Omurgalı böbreklerinde,tiroit bezinde bulunur.
c.Tek katlı silindirik epitel:Omurgalının solunum yollarında,incebağırsakta bulunan silindirik epitel emme görevi yapar.
B.Çok katlı epitel:Üst üste sıralanmış hücrelerden oluşur.Omugalıların derisinde bu doku vardır.Bu epitel dokuyu incelediğimizde en altta silindirik,ortada kübik,üstte ise yassı epitelden oluşmuştur.En üstteki epitel genellikle ölüdür.Bu ölü hücre alttaki canlı hücreleri dış etkilerden korur.Kan damarı içermez.
2.Salgı(Bez) epiteli:Salgı yapma yeteneğindeki hücrelerdir.Tükürük bezi,mide bezleri,ter bezleri,hipofiz,tiroit gibi salgı yapan organlarda bulunur.Hücre sayısına göre;
A.Tek hücreli bezler:Silindirik hücrelerden oluşur.Bunlara “goblet” hücresi denir.Toprak solucanının derisinden,sindirim kanalından,solunum organlarından salgılanan mukus buna örnektir.
B.Çok hücreli bezler:Salgı yapan hücrelerin bir araya gelmesi ile oluşurlar.Salgılarını bir kanala ve buradan vücut boşluğuna veren bezlere ekzokrin(dış salgı) bezi denir.Tükrük bezi,mide ve bağırsak bezleri ile gözyaşı bezleri dış salgı bezleridir.Salgılarını doğrudan kana veren bezlere endokrin(iç salgı) bezi denir.Bunlar kanalsız bezlerdir.Salgılarına hormon denir.Hipofiz,tiroit,paratiroit,böbreküstü bezleri birer iç salgı bezidir.
BAĞ DOKUSU:Doku ve organları birbirine bağlar.Vücudun her yerinde bulunur.Buna katılgan doku da denir.Hücreler ve hücreler arası maddelerden ve liflerden oluşur.Hücreler arasında bu hücreler tarafından salgılanan ara madde bulunur.Ara maddede ağsı,kollogen,elastik lifler olmak üzere 3 tipte lif görülür.Ara madde miktarı çok,bağ dokusu hücreleri azdır.Bağ dokusunu oluşturan asıl hücrelere fibroblast denir.Diğer önemli hücreler ise mast hücreleri ve makrofajlardır.
Yağ dokusu,özelleşmiş bir bağ dokusudur.Hücreleri büyük ve yuvarlak olup yağ damlacıkları taşır.Yağ dokuları yedek besin olarak yağın ve suyun depolanmasını sağlar.Vücudun basınç ve darbelere karşı korunmasında,ısının izole edilmesinde,derinin nemli kalmasında etkili olur.
KAN DOKUSU:Kan,çeşitli maddeleri taşıma,vücudu mikroplara karşı koruma,vücut ısısını düzenlemek gerektiğinde pıhtılaşma gibi görevler yapar.Hücreler ve hücreler arası maddelerden oluşmuştur.Damarlar içinde dolaşır.Plazma denilen ara maddesi sıvıdır.Plazmanın çoğunu su oluşturur,ayrıca sindirilmiş besinler,hormonlar,enzimler,antikorlar,erimiş gazlar ve artık maddeler içerir.Hafif bazik özelliktedir.
Kandan,kan hücreleri ve pıhtılaşan maddeler çıktıktan sonra geriye kalan sıvıya serum denir.Kan,bir tüpe konduğunda dipte oluşan pıhtının üstünde kalan serumdur.Pıhtıda ise kan hücreleri ve fibrin bulunur.Kan hücreleri 3 çeşittir:
1.Alyuvarlar 2.Akyuvarlar 3.Kan pulcukları
Alyuvar(Eritrosit);ortası çukur,kırmızı renkli kan hücresidir.Başlangıçta çekirdeklidirler ama kana karışırken çekirdeklerini kaybederler.Alyuvarlar akciğerden aldıkları oksijeni vücut hücrelerine,vücut hücrelerinden aldıkları karbondioksiti akciğere götüren hücrelerdir.
Oksijen ve karbondioksit taşınmasında yapısında bulunan demirli bir protein olan hemoglobin görev yapar.Bir alyuvar yaklaşık 280 milyon hemoglobin molekülüne sahiptir.
Alyuvarların ömrü yaklaşık olarak 120 gündür.Yaşlı alyuvarlar dalakta ve karaciğerde parçalanır.Kemik iliğinde yenisi üretilir.Birim zamanda dokulara ulaşan oksijen miktarının azalması vücutta alyuvar üretimini hızlandırır.
a.Kan kaybı
b.Deniz seviyesinden yükseklere çıkılması
c.Bazı solunum ve dolaşım sistemi hastalıkları gibi durumlarda alyuvar üretimi artar.
Yüksek yerlerde yaşayanlarda sahildeki insanlardan daha fazla alyuvar bulunur.Olgunlaşmış alyuvarlarda çekirdek,ribozom,e.retikulum ve mitokondri yoktur.

Akyuvarlar(Lökositler);çekirdekli,gerçek kan hücreleridir.Kan sıvısı içinde aktif hareket ederler.Hemoglobin taşımadıkları için renksizdirler.Kanda ortalama 7000-9000 kadardır.Bu sayı:
a.Mikrobik hastalıklar
b.Vücuda giren yabancı proteinler,bakteri ve kimyasal toksinler
c.Doku tahribi halinde sayısı artar.
Sitoplazması tanecikli olanlara granüllü akyuvar denir.Çekirdeği boğumludur.Bunlar nötrofil,eosinofil ve bazofil diye adlandırılır.Tanecikli olmayanlarada granülsüz akyuvar adı verilir.Çekirdeği fasulye tanesine benzeyen tiplerine monosit,yuvarlak iri çekirdekli olanlarına lenfosit denir.Monositler kemik iliğinde,lenfositler dalak,tümüs bezi ve lenf düğümlerinde üretilirler.
Akyuvarlar vücudu hastalıklara karşı korur.Monositler,mikropları fagositozla yutar ve parçalar.Çoğu zaman amipsi hareketlerle kan damarlarından çıkarak doku sıvısındaki mikropları yok eder.Ayrıca bazı lenfositler vücuda zarar veren maddelere karşı “antikor” üretirler.
Kan pulcukları(trombositler);kemik ilğindeki dev hücrelerin(megakaryosit) parçalanması sonucu sitoplazma parçalarıdır.Ömürleri birkaç gündür.Kanın pıhtılaşmasında etkili olan özel bir protein bulundururlar.Buna trombosit tromboplastini denir.
KIKIRDAK DOKU:Esnek,dayanıklı,hafif sert dokudur.Omurgalılarda kemik doku ile beraber iskeleti oluşturur.Köpekbalıkları hariç diğer omurgalılarda embriyo geliştikçe kıkırdak doku yerini kemik dokuya bırakır.
Bu doku,kıkırdak hücreleri “kondrosit” ile hücrelerin arasını dolduran ara madde “kondrinden” oluşur.Kondrosit bir kapsülle çevrilidir.
Kıkırdak dokuda kan damarı bulunmaz.Besin ve gerekli maddeler difüzyonla etrafını saran bağ dokunun kılcallarından alınır.Metabolizma ürünü artıklarıda yine difüzyonla atılır.
Kıkırdak doku,ara maddesine göre hiyalin,elastik ve lifli kıkırdak olmak üzere 3’e ayrılır.
a.Hiyelin kıkırdak;soluk borusu,kaburga uçları,uzun kemiklerin başı ve burunda yer alır.Bütün omurgalıların embriyoları ile kıkırdaklığı balıkların embriyo ve erginlerinde bulunur.
b.Elastik kıkırdak;dış kulak yolu,kulak kepçesinde bulunur.
c.Lifli kıkırdak;uzun kemiklerin eklem yerinde yer alır.Kollojen lifleri fazladır.Hücreler arası madde ve hücreleri azdır.
KEMİK DOKUSU:Omurgalıların iskeletini oluşturan kemikler,kemik dokusundan meydana gelir.Vücudun en sert dokusudur.Vücuda destek sağlar,iç organlara tutunma yüzeyi oluşturur.Kemik hücrelerine “osteosit” denir.Kemik hücreleri osein denilen proteinli madde ile madensel tuzlardan oluşan bir ara madde içinde bulunur.Madensel tuzların çoğunu magnezyum fosfat,kalsiyum karbonat ve kalsiyum florür oluşturur.Bu maddelerin miktarı canlının yaşına göre değişir.
Kemik doku sıkı ve süngersi olmak üzere 2’ye ayrılır.
Sıkı kemik doku,sert bir kitledir.Sert kemik dokuda denir.İskeleti oluşturan tüm kemiklerin dış yüzeyinde uzun kemiklerin gövdesinde bulunur.Kemik hücreleri sitoplazmik uzantılarla birbirine bağlanır.Hücreler iç içe geçmiş daireler üzerinde bulunur.Dairelerim merkezinde boydan boya uzanan boşluklara havers kanalı denir.Havers kanallarını birbirine bağlayan yan kanallarada volkmen kanalları adı verilir.Bu iki kanalında içinden kan damarları ve sinir uzantıları geçer.
Süngerimsi kemik doku,uzun kemikleri baş kısmını,kısa ve yassı kemikleri iç kısmını doldurur.Gözenekli bir yapısı vardır.Bu gözeneklerin içi kırmızı kemik iliğiyle doludur.
Bütün kemikler “periost” adı verilen bir zar ile örtülüdür.Bu zar kemiklerin beslenmesinde,onarımında ve kalınlaşmasında görev yapar.Uzun kemiklerin ortasındaki boşlukta sarı ilik,baş kısmında kırmızı ilik,kısa ve süngerimsi kemik dokusunun gözeneklerinde de kırmızı ilik bulunur.Kırmızı ilik alyuvar ve akyuvar yapımında etkilidir.Kırmızı ilik alyuvar ve akyuvar yapımında etkilidir.Kemik dokusu vücudun mineral deposudur.
KAS DOKUSU:Kasılıp gevşeme yeteneğinde olan bir dokudur.Bu özelliğinden dolayı canlının hareketini ayrıca kalp,mide ve solunum organlarının çalışmasını sağlar.Hücreler arası maddeleri yoktur.
Kas hücrelerinin zarına sarkolemma, sitoplazmasına sarkoplazma denir.Sarkoplazma kasılıp gevşeme özelliğindeki liflerden yapılmıştır.Bu liflere miyofibril adı verilir.Aktin ve miyozin denilen proteinden yapılmıştır.kasılma için gerekli enerji ATP’den sağlanır.
Kaslar yapı ve çalışmaları bakımından üç çeşittir.Bunlar; 1.Düz kas, 2.İskelet kası, 3.Kalp kası.

1.Düz kaslar;uzun ,iğ biçimli,sivri uçlu hücrelerden yapılmıştır.Hücrenin ortasında yassı ve uzun bir çekirdeği vardır.Bağırsak,mide,damarlar gibi iç organların yapısında bulunur.İsteğimiz dışında çalışır,çalışması otonom sinir sisteminin denetiminde gerçekleşir.Yavaş kasılır ancak kasılı kalabilme süreleri uzundur.Yani geç yorulurlar.

2.Çizgili kaslar;uzun,silindirik ve kalın uçlu hücrelerdir.Plazma zarları eridiği için çok çekirdekli bir görünümleri vardır.Çekirdekleri kenarda yer alır.

Çizgili kaslar iskeleti sara ve hareketi sağlar.İstediğimizle çalışır.Çalışması beyin tarafından düzenlenir.Kasılma hızı yüksektir.Kasılı kalma süresi kısadır.Yani çabuk yorulurlar.

3.Yürek(Kalp) kası,bir çeşit çizgili kastır.Kalbin kaslı yapısını oluşturur.Çok çekirdeklidir.Çekirdekleri ortadadır.Enine boyuna çizgilidir.Dallanmış ve birbiri ile kaynaşmış silindirik,uzun liflerden oluşur.Uyartı bir liften diğerine iletilir.İsteğimiz dışında çalışır.Çalışması otonom sinir sistemi ile düzenlenir.
SİNİR DOKUSU:Sinir dokusu sinir hücreleri(nöron) ile bunların arasında bulunan destek sağlayan rejenerasyon ve koruma görevi yapan nörogliyalardan oluşur.Bir nöronda iki kısım bulunur.

a.Sinir gövdesi:Sitoplazma ve çekirdeği kapsar.Hücreden uzanan sinir liflerine sahiptir.
b.Uzantılar:Uzun ve tek olan uzantıya akson denir.Beyin ve omirilikte bulunan aksonların etrafı miyelin kılıf ile örtülüdür.Bu kılıf Schwann hücrelerinin aksona

dolanmasıyla oluşur.Miyelinli aksonlarda uyartılar hızlı iletilir.Otonom sinir sisteminin iç organlarda sonlanan aksonlarında miyelin bulunmaz.Kısa birden fazla olan uzantılara ise dendrit denir.
Nöronlar uç uça gelerek sinir tellerini oluştururlar.Bir nöronun dendritleri ile başka bir nöronun aksonunun karşılaştıkları ve uyartının aksondan dendrite geçtiği özel bağlantı yerine sinaps denir.Akson ile dendritin arasındaki boşluğa sinaptik aralık denir.Sinir hücrelerinde elektriksel olarak iletilen impulslar bu çeşit sinapslarda kimyasal olarak iletilir.İmpulslar dendritden hücre gövdesine daha sonra aksona taşınır.Nöronlar uzantılarıyla bez hücrelerine ve kaslara (efektör organlara) bağlanırlar.

BİTKİSEL DOKULAR

2007-10-07T15:32:00.000+03:00

BİTKİSEL DOKULAR
Yüksek yapılı bitkilerdeki dokular; sürgen (meristem) doku ve değişmez doku olmak üzere iki grupta incelenir.
A. SÜRGEN (MERİSTEM) DOKULAR
Meristem dokunun kökeni embriyodur.
Özellikleri :
Devamlı bölünme yeteneğine sahip hücrelerden oluşur.
Gelişme ve farklılaşmayı sağlarlar.
Bitkide enine kalınlaşma ve boyuna uzamayı sağlarlar.
Hücreleri; canlı, küçük, ince çeperli, bol sitoplazmalı, büyük çekirdekli ve çok küçük kofulludur.
Hücreler arası boşluklar yoktur. Meristem hücrelerinde mitoz bölünme hızlıdır ve aynı zamanda hormon üretirler.
1. Birincil (Primer) Meristem Bitkiyi meydana getiren ve bitkinin ömrü boyunca bölünme özelliğini kaybetmeyen meristeme denir. Primer meristem, yüksek yapılı bitkilerde kök, gövde ve dallarda yoğunlaşmıştır. Kök ve gövde uçlarındaki bu bölgelere büyüme noktaları denir.

Şekil : Kök ve Gövde Ucunda Meristem

2. İkincil (Sekonder) Meristem
Değişmez doku hücrelerinin, hormonların da etkisiyle sonradan bölünme özelliği kazanmasıyla meydana gelen dokudur. İkincil meristeme örnek olarak, kök ve gövdenin enine büyümesini sağlayan kambiyum ile mantar meristemi (fellojen) verilebilir.
Büyüme noktalarında (uç meristemler)bulunan meristemker kökle kalipta ile gövdede ise tomurcuk pullarıyla korunmaktadır

B. DEĞİŞMEZ (BÖLÜNMEZ) DOKULAR
Birincil (primer) ve ikincil (sekonder) meristem dokular, özelliklerini kaybederek veya farklılaşarak bölünmez (değişmez) dokuları meydana getirirler.
1. Parankima (Temel Doku)
Bitkilerde diğer doku ve organların arasını doldurur. Dokuyu meydana getiren hücreler canlı, ince zarlı, bol sitoplazmalıdır. Kofulları küçük ve az sayıdadır.
a. Özümleme Parankiması : Yeşil bitkilerin yapraklarında, genç gövde ve dallarında bulunur. Sitoplazmalarında çok sayıda kloroplast vardır ve organik besin sentezi yaparlar.
b. Havalandırma Parankiması : Oksijen oranının az olduğu ortamlarda yetişen bitkilerin kök ve gövdelerinde bulunur. Hücrelerinin arasında biriken havayı solunumlarında kullanırlar. Bataklık ve su bitkilerinde hava alma ihtiyacını karşılarlar.
c. İletim Parankiması : Özümleme parankimasıyla iletim demetleri arasında bulunur. Bu iki doku arasında besin maddesi taşınmasında görevlidirler.
d. Depo Parankiması : Bitkilerin kök, gövde, tohum ve meyvelerinda bulunur. Örnek : Kaktüste su, cevizde yağ, pancarda şeker, buğdayda nişasta depo eder.
2. Koruyucu Dokular
Bu dokunun hücreleri aralıksız dizilmiş ve klorofilsizdir. Koruyucu dokular epidermis ve periderm olmak üzere ikiye ayrılır.
a. Epidermis : Bitkinin genç bölgelerinin ve yapraklarının üzerini örten çoğunlukla tek tabakalı bir dokudur.
b. Periderm : Bitki yaşlandıkça epidermis iç ve dış etkilerle parçalanır. Bunun yerini periderm denilen mantar doku alır.
3. İletim Dokusu
Bitkilerde maddelerin taşınmasını gerçekleştiren dokudur. İletim dokusu, yapısı ve görevi bakımından ksilem (odun borusu) ve floem (soymuk borusu) olmak üzere iki kısımdan meydana gelir.
a. Odun (Ksilem) Demeti
Dört ayrı hücre çeşidinden oluşur. Bunlar trake, trakeit, ksilem parankiması ve ksilem sklerenkimasıdır. Ksilem (odun borusu) hücreleri ölüdür. Madde taşınması köklerden yapraklara doğru tek yönlüdür.
Su ve suda çözünmüş inorganik maddelerin taşınmasını gerçekleştirir. Madde taşınması hızlıdır. Trake ve trakeit hücrelerinden meydana gelir. Bitkinin odun kısmını meydana getirir.

Şekil : Odun Borularının Oluşumu ve Yapısı

b. Soymuk (Floem) Demeti Hücreleri canlıdır. Buradaki hücrelerden kalburlu borular çekirdeksizdir. Fotosentez ürünlerinin yapraklardan diğer kısımlara ve köklerde sentezlenen amino asit gibi organik maddelerin yapraklara taşınmasını gerçekleştirir. İki yönlü madde taşınması görülür. Madde taşınması yavaştır. Kalburlu borular, arkadaş hücreleri, floem parankiması ve floem sklerenkiması hücrelerinden meydana gelir. Bitkinin kabuk bölgesinde daha çoktur.

Şekil : Soymuk Borularının Oluşumu ve Yapısı

4. Destek Doku
Bitkilerin şeklinin korunmasını ve dış etkilere karşı dayanıklılık sağlar. Otsu bitkiler ile odunsu bitkilerin büyümekte olan genç kısımlarında diklik ve sertlik destek dokuyla değil turgor basıncı ile sağlanır.
a. Pek Doku (Kollenkima) : Hücreleri canlıdır. Büyümekte olan genç bitkilerde, yapraklarda, çiçeklerde ve meyve saplarında bulunur.
b. Sert Doku (Sklerenkima): Hücreleri ölü olup çeperleri lignin ve selüloz birikmesiyle kalınlaşmıştır. Sitoplazmaları ve çekirdekleri yoktur. Sklerenkima lifleri ve taş hücreleri olmak üzere iki çeşidi vardır. Kalın çeperli sklerenkima lifleri çok sağlamdır, aynı kalınlıktaki çelik teller kadar yük kaldırabilirler. Taş hücrelerinin sklerenkima liflerinden farkı boylarının uzun olmaması ve yaklaşık olarak boylarının enlerine eşit olmasıdır. Bu hücrelere bitkinin kabuğunda, meyve ve tohumlarında çok sık rastlanır. Armut ve ayvanın meyvelerindeki sert hücreler taş hücreleridir.
5. Salgı Dokusu
Salgı dokusunun hücreleri; bol sitoplazmalı, iri çekirdeklidir ve devamlı canlı kalırlar.
Salgı maddelerinin bitkilere çok önemli faydaları vardır.
Reçine ve tanen gibi maddeler bitkiyi parazitlerden çürümekten ve sıcaklıktan korur.
Isırgandaki yakıcı tüyler korunmayı sağlar.
Böçekçil bitkilerde salgılanan sindirim öz suyu sindirime yardımcı olur.

BİTKİLERDE TAŞIMA SİSTEMİ
Tek hücreli bitkilerde özel bir taşıma sistemi bulunmaz. Gerekli maddelerin taşınmasını hücre zarlarıyla yaparlar.
Çok hücreli su yosunları, ciğer otları ve kara yosunlarında da herhangi bir taşıma sistemi yoktur. Bütün vücut yüzeyleriyle madde değişimini sağladıklarından ve küçük vücutlu olduklarından böyle bir sisteme ihtiyaç yoktur. Gerekli taşıma işlemi hücreler arasında difüzyon ve aktif taşıma ile yapılabilmektedir. Bundan dolayı bunlara “damarsız bitkiler” denir.
Yüksek yapılı bitkilerde bunu sağlayan yaprak, kök ve iletim demetleri bulunur. Ayrıca bunların yanında taşıma işini doğrudan yada dolaylı olarak etkileyen yapılar da vardır.

A. TAŞIMAYI ETKİLEYEN YAPILAR
1. Yaprak
Bir yaprağın kesitinde şu kısımlar bulunur.
a. Epidermis : Yaprağın alt ve üst yüzeyi epidermis hücreleriyle örtülüdür. Bu hücreler, çoğunlukla tek tabakalıdır. Kloroplast ihtiva etmediklerinden fotosentez yapamazlar ve renksizdirler. Hücreler arasında boşluk yoktur. Yüzeyleri salgıladıkları mumsu kütikula tabakasıyla örtülüdür.
Epidermis hücrelerinin yüzeyini kaplayan kütikula tabakası şu faydaları sağlar. Bitkinin su kaybını önler. Su içinde ve su kenarlarında yaşayan bitkilerde ince, kurak bölge bitkilerinde kalındır. Yaprağın alt tabakalarına ışığın geçmesini engellemez.

Şekil : Bir Yapraktaki Tabakalar ve Madde Alışverişi

b. Mezofil tabakası: Yaprakta iki epidermis arasında kalan çok hücreli tabakaya denir.
Mezofil tabakası, Kloroplastlı parankima hücrelerinden meydana gelir. Yaprağın fotosentez yapan dokusudur.
Bu tabakada palizat ve sünger parankiması olarak adlandırılan iki tip parankima hücresi bulunur. İletim demetlerinin devamı olan yaprak damarları mezofil tabakasında bulunur.
2. Stoma (Gözenek)
Fotosentez ve solunum gazlarının alınıp verilmesiyle, su buharı atılmasında görevlidirler. Epidermis hücrelerinin farklılaşması sonucu meydana gelirler.
Bu yapılar, herbiri kloroplastlı iki stoma (kapatma) hücresinden oluşur. Stoma hücreleri fasulye tanesi şeklinde olup aralarında stoma açıklığı bulunur.

Şekil : Stomaların Açık ve Kapalı Durumları

Stoma hücrelerinin stoma açıklığına bakan çeperleri diğer çeperlerine göre daha kalındır. Mezofil tabakasının stoma bölgesine bakan kısımlarında solunum boşluğu bulunur.
Stomalar açılıp kapanabilme özelliğine sahiptir. Açılıp kapanma stoma hücrelerindeki turgor basıncının değişimi ile sağlanır.
Bu olayların sırası şöyledir:
a. Stoma hücrelerinde ışık şiddeti arttıkça fotosentezle üretilen glikoz miktarı artar.
b. Glikozun artmasıyla yoğunluk artacağından komşu epidermis hücrelerinden bekçi hücrelerine su geçişi olur.
c. Su alan stoma hücrelerinde turgor basıncı artar.
d. Turgor basıncı çeperin ince kısımlarında daha fazla etki ederek, bu kısımları dışarı doğru gerginleştirir ve stomalar açılır.
e. Karanlıkta glikoz sentezi durur. Glikozlar nişastaya çevrileceğinden yoğunluk azalır, bekçi hücreleri su kaybederler.
f. Su kaybeden hücrelerin turgor basıncı azalır. Osmotik basıncı artar ve stomalar kapanır.
Bitkinin yaşadığı ortamlara göre stomalarda bazı değişiklikler görülür:
Nemli bölgelerde yayılış gösteren bitkilerde stomalar, epidermis yüzeyinden daha yüksekte, epidermisin çıkıntısı üzerinde yer almaktadır.
Kurak ortam bitkilerinde stomalar, epidermis yüzeyinden daha aşağıda bulunur ve üzerleri tüylerle kaplıdır. Kütikula kalındır.
Ilıman bölge bitkilerinde stomalar epidermis ile aynı seviyede bulunur.
3. Lentisel (Kovucuk)
Bitkide mantar doku hücrelerinden meydana gelen basit açıklıklardır. Ölü hücrelerden meydana gelirler. Stomalarda olduğu gibi açılır – kapanır özelliğe sahip değildirler. Genellikle çok yıllık bitkilerin gövde ve dallarında bulunur. O2 alıp, CO2 atarak gaz difüzyonunu sağlarlar.
4. Hidatod (Su Savakları)
Yaprak uçlarında ve kenarlarında bulunur. Terlemenin mümkün olmadığı, havanın neme doyduğu zamanlarda alınan fazla suyun sıvı olarak atıldığı açıklardır. Bu su atma olayına damlama (gutasyon) denir.

B. TAŞIMA SİSTEMİNİN YAPISI
Bitkilerde su, mineral maddeler ve organik maddelerin taşınmasını sağlayan iletim sistemi bulunur. İletim sistemi, ksilem (= odun) ve floem (= soymuk) demetlerinden meydana gelir.

İletim demetleri arasında kambiyum tabakası bulunursa bu tip iletim demetlerine açık iletim demeti denir Kambiyum tabakası çift çenekli

bitkilerin tek yıllık olanlarında basit yapılıdır.
Bitkilerdeki iletim demetlerinde, floem ve ksilem boruları daima yan yana bulunur.

Şekil : Değişik Bitkilerde İletim Demetlerinin Durumu

C. SU VE MİNERALLERİN TAŞINMASI
Bitkiler su ve suda erimiş madensel tuzları kökteki epidermis hücrelerinin dışarıya doğru uzaması sonucu meydana gelen emici tüyler vasıtasıyla topraktan temin ederler. Suyun ve mineral maddelerin geçişi osmoz ve difüzyona göre gerçekleşir.
Kökler vasıtasıyla alınan su, ksilem borularına kadar osmoz ve difüzyonla taşınır. Ksilem elemanlarında ise kılcallık, kök basıncı, terleme ve kohezyon kuvvetlerinin etkisiyle fotosentezin ve terlemenin meydana geldiği yapraklara kadar taşınır.
1. Kılcallık Olayı
Odun borularının kılcal yapıda (mikroskobik borular) olması suyun yükselmesini kolaylaştırır.
2. Kök Basıncı
Suyun taşınmasında ilk etkili olan basınçtır. Kök hücrelerindeki su, çevresindeki toprak suyuna oranla daha çok yoğunluğa sahip olduğu için, osmotik basınç farkı kök basıncının meydana gelmesine neden olur.
3. Kohezyon Kuvveti
Bitkilerin stomaları aracılığıyla su kaybetmesine terleme (transpirasyon) denir. Terleme sonucu kaybedilen su yapraklarda osmotik basıncın artmasını sağlar. Kökler az yoğun ortamda bulunduklarından, kökten yapraklara doğru büyük bir emme kuvveti doğar.
Su, odun borularında köklerden ağacın tepesine kadar devamlı bir su sütunu meydana getirir. Su molekülleri, hidrojen bağları ile birbirini çekerek birarada bulunma özelliğindedir. Buna kohezyon kuvveti denir. Suyun yükselmesinde en etkili faktördür.
4. Terleme (Transprasyon)
Suyun stomalardan buhar olarak atılmasına terleme denir. Bu olayla bitkiler şu faydaları sağlarlar.
Fazla ısı vücuttan uzaklaştırılır.
Metabolizma sonucu oluşmuş fazla su atılır.
Topraktan minerallerin emilimi devam ettirilir.
Terleme hızını iki grup faktör etkiler.
a. Çevresel Faktörler : Işık, nem, sıcaklık, rüzgâr, topraktaki su miktarı.
b. Bitkisel Faktörler : Stomaların yapısı, büyüklüğü ve dağılışı, yaprak alanı ve yapısı, kütikula tabakasının kalınlığı, yapraktaki tüy miktarı, yaprak hücrelerinin osmotik basıncı, stoma hücrelerinin turgor basıncı, vs.

D. ORGANİK MADDELERİN TAŞINMASI
Organik maddeler soymuk borularının canlı hücrelerinde difüzyonla ve gerektiğinde aktif taşıma ile taşınır.
Soymuk borularında taşınmayı açıklamaya çalışan en iyi teori bitkinin farklı kısımlarındaki sıvı basıncının farklı olması esasına dayanmaktadır. Bu teoriye göre; yaprakta, fotosentez sonucu meydana gelen glikoz ve diğer organik maddeler soymuk hücrelerine geçer. Bu durumda hücrenin yoğunluğu artacağından, hücrenin içine su molekülleri de girer. Böylece soymuk hücrelerindeki su basıncı da artmış olur. Bitkinin diğer kısımlarındaki soymuk borularında glikoz dışarıya çıkarken, suyu da beraberinde çıkarır ve sıvı basıncı düşmüş olur. Yapraktaki soymuk hücrelerinde sıvı basıncı yüksek olduğundan, sıvı basıncının yüksek olduğu yerden az olduğu bölgeye doğru organik madde akışı olur. Köklerde bulunan amino asitler, fosforlu ve azotlu organik bileşikler yapraklara aynı yolla taşınır.

BİTKİLERDEKİ DİĞER OLAYLAR
Bitkilerde solunum, boşaltım, sindirim, endokrin, sinir gibi sistemler bulunmadığından, bunların görevini gerçekleştiren bazı küçük yapılar vardır.

A. BİTKİLERDE GAZ DEĞİŞİMİ
1. Stoma (Gözenek)
Gündüzleri CO2 alıp O2 vermeyi, geceleri ise O2 alıp CO2 vermeyi gerçekleştirirler. Ayrıca ortam sıcaklığına göre farklı oranlarda terleme de yapabilirler.
2. Lentisel (Kovucuk)
Çoğunlukla O2 alıp CO2 verirler. Çünkü odunsu gövdeler solunum yaptığı halde fotosentez yapmaz.
3. Kökler
Toprak partikülleri arasındaki oksijen, az da olsa kök hücreleri tarafından difüzyonla alınabilir ve aynı şekilde karbon dioksit toprağa verilebilir.

B. BİTKİLERDE SİNDİRİM
Bitkilerde genellikle özelleşmiş bir sindirim sistemi bulunmaz. Saprofit mantarlar kloroplastları olmadığı için besinlerini sentezleyemezler. Bunun için hücre dışı sindirimi gerçekleştirebilirler. Ekmek küfleri bunlara örnektir. Bazı tam parazit bitkiler ise sindirilmiş besinleri konak bitkinin dokularından emerler.
Azotça fakir, kumlu ve bataklık yerlerde yaşayan bazı yeşil bitkiler ise protein kaynağı olarak böcekleri yakalayıp sindirebilecek yapılara sahiptirler.
Dionea klorofilli olduğu ve kendi besinini yapabildiği halde, açılıp kapanan özel yapraklarıyla böcekleri de yakalayabilir. Salgıladığı sindirim enzimleri yardımıyla böceğin proteinli yapılarını amino asitlere kadar parçalar. Amino asitler yaprak hücreleri tarafından emilerek bitkiye alınır.

C. BİTKİLERDE DESTEK YAPILAR
Basit yapılı bitkilerde ve yüksek yapılı bitkilerin genç dokularında desteklik vazifesini yapan, diklik ve sertliği sağlayan turgor basıncıdır.
Yüksek yapılı bitkilerde diklik ve sertliği pek doku ve sert doku sağlar.
Pek doku; gelişmekte olan otsu ve odunsu bitkilerin gövde, kök ve yapraklarında diklik ve sertliği sağlar. Hücreleri canlıdır.
Sert doku; gelişmesini tamamlamış bitki kısımlarında bulunur. Ölü hücrelerden oluşur.

D. BİTKİLERDE BOŞALTIM
Kara bitkilerinde üç farklı organ sayesinde boşaltım gerçekleştirilebilir.
1. Yapraklarda boşaltım: Bitkiler yapraklarıyla üç farklı şekilde boşaltım yapabilmektedir.
Stomalar vasıtasıyla solunum ve fotosentez gazlarının (O2 ve CO2) fazlası ve su buhar halinde terleme yoluyla bitkiden uzaklaştırılabilir.
Yapraklarda biriktirilen fazla tuzlar yaprak dökümüyle bitkiden uzaklaştırılmış olur.
Yine yapraklarda bulunan hidatodlardan (su savağı) su sıvı halde gutasyon (damlama) denilen olayla atılabilir.
2. Gövdede boşaltım: Gövdede lentiseller vasıtasıyla fazla CO2 dışarıya atılabilir.
3. Köklerde boşaltım: Bazı bitkiler CO2 ve bazı organik maddeleri kökleriyle toprağa boşaltırlar.

E. BİTKİLERDE HORMONAL DÜZENLEME VE DUYARLILIK
Bitkilerde sinir sistemi ve vücudu sürekli dolaşan daimi bir sıvı (kan) yoktur. Organlar ve dokular arasındaki düzenleme işi ve duyarlılığın sağlanması sadece hormonlarla yapılır.

Bitkisel Hormonlar Görevi
Oksinler : Hücre bölünmesi ve farklılaşması, yaprak dökümü, çiçek açma, meyve verimi.
Oksin hormonları normal miktarlarda üretildiği zaman kök tomurcuk ve gövdede büyümeyi artırdığı gibi çok fazla üretildiği zaman gelişmeyi durdurucu olabilir.
Giberellinler : Gövde uzaması, meyve vermesi, tohumun çimlenmesi.
Sitokininler : Tomurcuk gelişmesi, tohum çimlenmesi, yaprakların geç yaşlanması .
Absisik Asit : : Tomurcuk ve tohum uykusunun sağlanması (dormansi).
Etilen : : Bir hidrokarbon olup, sadece üretildiği yerlerde etkilidir.Yaprak dökümü, meyve olgunlaşmasını sağlar.

Bu hormonlardan bazılarının diğer bir görevi de bitkisel hareketlere neden olmalarıdır. Bitkilerde, duyarlılığı sağlayan başlıca bitkisel hareketler üç grupta toplanır.
1. Tropizma (Yönelim) Hareketi
Uyartının yönüne bağlı olarak meydana gelen yönelme hareketidir. Özellikle uç meristem bölgesindeki oksin hormonunun eşit olmayan dağılımından kaynaklanır.
Yönelim hareketi uyarana doğru ise (+) tropizma, uyaranın aksi yönünde ise, (–) tropizma adını alır.

Uyaran Tropizma Adı
Işık Fototropizma
Sıcaklık Termotropizma
Nem ve su Hidrotropizma
Kimyasal madde Kemotropizma
Yerçekimi Geotropizma
Yaralanma Travmatropizma

2. Nasti (Irganım) Hareketleri
Uyaranın yönüne bağlı olmaksızın yapılan irkilme hareketidir. Olay, turgor basıncındaki ani değişmelerden kaynaklanır. Uyartının yönüne bağlı olmadığından (+) ve (–) nastiden söz edilemez.

Uyaran Nasti Adı
Dokunma Tigmonasti
Sarsıntı Sismonasti
Sıcaklık Termonasti
Işık Fotonasti

3. Taksi (Yer Değiştirme) Hareketleri
Uyaranın yönüne bağlı olarak, özellikle tek hücreli bitkilerin yer değiştirme hareketidir.
Uyaranın yönü önemli olduğu için (+) ve (–) taksi hareketinden söz edilir.

Uyaran Taksi Hareketi
Işık Fototaksi
Sıcaklık Termotaksi
Kimyasal madde Kemotaksi

alkolün zararları (video)

2007-10-04T01:12:00.000+03:00

koroner by pass (video)

2007-10-03T00:50:00.000+03:00

sinir uçları sinaptik bölge (animasyon)

2007-10-03T00:47:00.000+03:00

mayoz bölünme (animasyon)

2007-10-03T00:28:00.000+03:00

mitoz bölünme (animasyon)

2007-10-03T00:15:00.000+03:00

Bir Bilim Olarak Biyoloji

2007-09-27T20:09:00.000+03:00

Bölüm 1:Bir Bilim Olarak Biyoloji
1-)Bilim neye denir?
· Tarafsız, düzenli, gözlem ve deneylerle elde edilmiş gerçek bilgi birikimine bilim denir.
2-)Bilim neyi amaçlar?
· Bilim, doğayı, canlıları ve doğa içinde yer alan olayları inceler ve sorulara cevap bulmayı amaçlar.
3-)Bilim adamının özellikleri nelerdir?
· Bilim adamı meraklıdır ve iyi bir gözlemcidir.
· Bilim adamı kararlıdır.
· Bilim adamı şüphecidir.
· Bilim adamı tarafsızdır.
· Bilim adamı çalışmalarını sonuca ulaşıncaya kadar sürdürür.
· Bilim adamı elindeki materyalden en iyi şekilde yararlanabilir.
4-)Bilimsel yöntemin basamakları nelerdir?
· Problemin belirlenmesi
· Çözüm yollarının ortaya çıkarılması ve hipotezin ortaya konulması
· Gözlemlerin elde edilmesi ve ölçümlerin alınması
· Bulguları değerlendirip, sonuç çıkarma
· Teori ve kanun
5-)Çıkardığımız problem karmaşıksa, sonuca ulaşmak için ne yaparız?
· Problemi parçalar, bölümler halinde inceleriz.
6-)Gözlem neye denir?Kaça ayrılır.Açıklayınız.
· Herhangi bir doğa olayının duyu organlarına dayandırılarak incelenmesine gözlem denir.Gözlem nitel ve nicel olmak üzerine ikiye ayrılır.
· Nitel Gözlem:Bir aracın yardımı olmadan doğrudan duyu organlarıyla yapılır.Örneğin; şekerin suda çözünmesi.
Nicel Gözlem:Bir ölçü aracının yardımıyla yapılan gözlemdir.Örneğin; suyun 100C'te kaynaması.
7-)Hipotez neye denir?
·Bilim adamı tarafından problemin çözümüne yönelik ortaya konulan geçici çözüm yoluna hipotez denir.
8-)Teori ve kanun neye denir?
· Sürekli olarak kanıtlarla desteklenebilen hipoteze teori denir.
· Teori, uzun bir sürecin ardından hiçbir itiraza ihtimal bırakmayacak şekilde evrenselleşir ve bir bilimsel gerçek haline dönüşürse kanun olur.
9-) Deney neye denir?
·Laboratuar artamında yapılan kontrollü gözlemlere deney denir.
10-)Kontrollü deney neye denir?
· Bir kontrol grubu bulundurularak yapılan deneye kontrollü deney denir.
11-)Bilimsel bir problemi çözerken izlenecek yollar nelerdir?
· Bir bilimsel problem açık bir şekilde ortaya konur.
· Problemle ilgili gerçekler toplanır.
· Gerçekler dayalı hipotez kurulur.
· Hipoteze dayalı tahminlerde bulunur.
· Kontrollü deney ve gözlemlerle, tahminlerin doğruluğu araştırılır.
· Yapılan deney ve gözlemler hipotezi desteklerse hipotez geçerlilik kazanır.
· Hipotezin geniş geçerliliği varsa, teori halini alır.
· Teori evrensel bir gerçek ise kanun olur.
12-)Yapılan deney ve gözlemler, hipotezi desteklemezse ne olur?
· Hipotez terk edilir ve yeni bir hipotez hazırlanır.
13-)Biyoloji nedir?
· Canlıyı, çevreyi, canlı-çevre ilişkilerini inceleyen bilim dalına bilim denir
14-)İlk mikroskobu kim ne zaman yapmıştır?
· Gaineo, 1610 yılında ilk mikroskobu yapmıştır.
15-)''Türlerin Kökeni'' adlı kitabıyla ve evrim görüşleriyle ünlü bilim adamı kimdir?
· Charles Darwin'dir.
16-)Fermantosyunun sebebini ve kuduz aşısını bulan bilim adamı kimdir?
· Pasteur'dür.
17-)Bezelyelerle yaptığı çalışmalar sonucunda, kalıtsal özelliklerin dölden döle geçtiğini bulan bilim adamı kimdir?
· George Mendel'dir.
18-)Biyolojide hangi aletin bulunması yeni bir devir açmıştır, neden?
· Elektron mikroskobunun bulunması yeni bir devir açmıştır.Çünkü hücrede yeni ve daha küçük bölümlerin olduğu saptanmıştır.
19-)Hangi olay gen naklinin başlangıcıdır?
· Steven Howell, 1931 yılında ateş böceklerinin ışık saçmasını sağlayan geni ayırarak bunu tütün bitkisine ayırmış ve bu bitkilerin de ışık saçtığını görmüştür.Bu olay gen naklinin başlangıcıdır.
20-)Biyoloji kaç ana dala ayrılır?
· 2 ana ayrılır. Botanik ve zooloji.
21-)Embriyoloji neyi inceler?
· Organizmanın gelişme davrelerini ve zigottan itiraben meydana gelen gelişme ve farklılıkları inceler.
22-)Genetik neyi inceler?
· Canlılardaki kalıtsal özelliklerin dölden döle geçişi ve genin yapısı ile görevlerini inceler.
23-)Canlıyı oluşturan organları ve organ ilişkisini inceleyen bilim dalı nedir?
· Anatomi dir.
24-)Laboratuar ortamında kullanılan araçlara 5 örnek veriniz.
· Dereceli silindir, erlenmayer, büyüteç, mikroskop, bünzen beki.
25-)Canlıların dokularını ve hücrelerini laboratuarda incelemek için hangi tekniklerden yararlanılır?
· Vital inceleme, doku kültürü, fiksasyon, dondurma-kurutma, dondurma-buzla yer değiştirme-kesit alma-boyama tekniklerinden yararlanılır.
26-)Boyama yöntemini açıklayınız.
· Hücrenin, değişik kısımlerı, yapıları farklı olduğu için farklı boyanır.Boyalar bezik ve asidiktir.Baz boyalar hücrenin asit yapısındaki kısımarı, asidik boyalar ise hücredeki baz yapısındaki kısımşarı boyar.
27-)Mikroskop kullanırken objeyi ne kadar büyülttüğümüzü hesaplamak için ne yaparız?
· Oküler üzerindeki sayıyla, objektif üzerindeki sayıyı çarparız.
Canlıların bütün özelliklerini ve hayat olaylarını inceleyen bilim dalına biyoloji denir.
Zooloji: Hayvan bilimi
Botanik: Bitki bilimi
Anatomi: Yapı bilimi.Vücudun iç yapısını inceler.
Morfoloji: Şekil bilimi.Vücudun dış yapısını inceler.
Histoloji: Doku bilimi.
Sitoloji: Hücre bilimi.
Protoloji: Tek hücrelileri inceler.
İhtiyoloji: Balıkları inceler.
Ornitoloji:Kuşları inceler.
Entomoloji:Böcekleri inceler.
Ekoloji:Çevre bilimi.
Taksonomi:Sınıflandırma bilimi.
Genetik:Gen bilimi
Bilim; deney ve gözlemler sonucu elde edilen bilgidir.
Bilimsel çalışma;bir problemin çözümünde izlenen yola denir.
Bilimsel problemin çözümü :

Problemin tespiti ----Gözlem----Verilerin toplanması -------- Hipotez---

----Tahmin---Deney---Red--- Kabul ^ ^ ^ Teori ^^ ^^ ^^ Kanun
Gözlem
Nitel gözlem : Ölçmeye dayanmaz. ÖRNEK: Bugün hava çok sıcak.
Nicel gözlem : Ölçmeye dayanır. ÖRNEK: Bugün hava 37 derece.
Hipotez doğru ise teori olur.(Kökleşmiş hipotezlere teori denir.)
Eğer hipotez evrensel bir nitelik kazanarak başka deneylerle de desteklenebilirse kanun olur.
İyi bir hipotezin özellikleri:
a) Veriler doğrultusunda olmalı
b) Tüm verileri açıklamalı,ilgili veriler arasında bağlantı kurmalı
c) Soru ve tahminlere açık olmalı
d) Deney ve gözlemlerle kanıtlanmalı
e) Yeni gerçeklerin çıkmasına izin vermeli

ELODEADA SİTOPLAZMİK HAREKETLER (animasyon)

2007-09-27T00:17:00.000+03:00

AMİPTE HAREKET (video)

2007-09-26T23:34:00.000+03:00

GEBELİKTE KONTROL MUAYENELERİ, TIBBİ TAHLİL VE TETKİKLER

2007-09-26T23:11:00.000+03:00

Gebe bir kadının 8.gebelik ayına kadar ayda bir kez, bu ay içinde 15 gün ara ile iki kez ve son ay içinde 7-10 gün ara ile 3-4 kez kontrolu gereklidir. Acaba bu kadar sık kontrol gerekli midir? Şunu bilmek gerekir ki; gebeliklerin pekçoğu herhangi bir sorun yaşanmadan, problemsiz devam eder. Gebelik takibindeki amaç, olası sorunları önceden saptayıp gereken tedbirleri almaktır. Unutmayın ki; anne ve bebeğe ait ciddi sorunlar, çoğunlukla, daha önceden takibi yapılmayan gebeliklerde yaşanmaktadır. O nedenle, “İlk gebeliğimde takibe gittim ve hiçbir faydasını görmedim”, “Eskiden gebelik takibi diye birşey yokmuş ve her kadın sorunsuz bir şekilde doğuruyormuş” veya “Benim bir arkadaşım, hiç doktora gitmediği halde gayet sağlıklı doğum yaptı. O halde ben neden kontrola gideyim ki?” gibi düşüncelerin yanlış olduğunu ve sizi çok ciddi tablolarla karşı karşıya getirebileceğini aklınızdan çıkarmayın. Gebelik takiplerini, gebeliğinizin geleceği için bir teminat, bir sigorta olarak görün. Nasıl ki, hepimiz arabalarımızı olası kazalara karşı sigorta ettiriyorsak, takipler de olası risklere karşı bir tedbir amacı taşımaktadır. Kontrollarınızı ihmal ettiğinizde risk gerçekleşmediği müddetçe sorun olmayacaktır; ama risk gerçekleşirse? Söz konusu olan hem sizin hem de bebeğinizin sağlığıdır. Gebelik kontrolları esnasında yapılan sorgulama ve muayene ile, gerek sizin gerekse bebeğinizin genel durumu ve gelişimi hakkında bilgi sahibi olmayı amaçlıyoruz. Ancak insan kapalı bir kutu gibidir ve biz doktorların daha doğru tanıya varmak ve tedaviyi daha iyi planlayabilmek için bir takım tahlil ve tetkiklere ihtiyacımız vardır. İşte gebelikde de, hem sizin hem de bebeğinizin sağlıklı takibi için bir takım tahlil ve tetkiklere gerek vardır.
Kan Grubu: Hem kan uyuşmazlıklarının tayininde, hem de olası kan gereksinimlerinde anne adayının kan grubu bilinmelidir. Kan uyuşmazlığı, anne adayının kan grubunun Rh negatif, baba adayının kan grubunun Rh pozitif olduğu durumda söz konusudur. Eğer baba adayının kan grubu da Rh negatif ise, kan uyuşmazlığı yoktur. Kan uyuşmazlığı varsa ve doğan bebeğin kan grubu Rh pozitif ise anneye koruyucu aşı yapılması gerekmektedir. Kan grubuna bir defa bakmak yeterlidir. Kişi daha önceden kan grubunu biliyorsa, tekrar bakılmasına gerek yoktur, çünkü kan grubu ömür boyunca aynı kalır.
İndirekt Coombs Testi: Sadece kan uyuşmazlığı olan gebelerden istenen bir testtir, her gebeye yapılması gerekmez. Kan Sayımı: Kansızlığın tesbiti, enfeksiyonların araştırılması ve pıhtılaşmayla ilgili araştırmalar için gerekir. Genelde 2-3 defa bakılır.
Açlık Kan Şekeri: Şeker hastalığı olup olmadığını araştırmak için, bir defa bakılır.
Hepatit B (Sarılık) Taşıyıcılığı Testi: Toplumda %5-10 oranında sarılık taşıyıcılığı vardır. Böyle bir durumun mevcudiyetinde, bebeğe doğduktan sonra aşı ve serum uygulanmak zorundadır. Aksi halde bebekde kronik karaciğer hastalığı gelişebilir. Çok önemli bir test olup, bir defa bakılır. Ayrıca imkanlar dahilinde Hepatit C araştırması da yapılabilir.
Mikrobik Testler: Gebeliği etkileyebilecek bazı özel enfeksiyonların araştırılmasında kullanılır. Toxoplazma, kızamıkçık, CMV enfeksiyonu, Frengi ve AIDS gibi. Ancak bunlar nispeten pahalı testler olduğu için kullanımları sınırlıdır ve mutlaka bakılmaları gerekmez. Maddi imkanlar elveriyorsa bakılmalıdır. Bu mümkün olamıyorsa genel tedbir olarak, gebelik boyunca çiğ et (pastırma, sucuk, çiğ köfte gibi) yemeyin, kedilerden ve döküntülü hastalık geçiren çocuklardan uzak durun ve şüpheli durumları mutlaka bildirin.
İdrar Tahlili: İdrar yollarında enfeksiyon, taş, kanama araştırması ve vücut metabolizması hakkında bilgi edinmek amacıyla yapılır. Gebelikte en sık (4-5 kez) istenen tetkik olmakla birlikte, maaliyeti de çok düşüktür.
Tarama Testleri (Zeka Testleri): Fetusun kromozom bozukluğu riskini araştıran testlerdir.Özellikle de Down sendromu ya da Mongolizm denen kromozom bozukluğu araştırılmaktadır.Bu sendromu taşıyan bebeklerde zeka geriliği olduğu için, “zeka testi” adı buradan gelmektedir.Düşünüldüğünün aksine,bebeğin zeka düzeyini belirleyen testler değildir. Bu testler tarama testidir. Test sonucu sadece olası risklerden bahseder. Eğer risk yüksek bulunmuşsa, o zaman tam tanı testine ihtiyaç vardır. İşte, o tam tanı testi de amniosentezdir. Risk düşükse, amniosentez gerekmez. Bu amaçla yapılan iki test vardır:
1. Ense Kalınlığı Ölçümü ve Birinci Trimestr Tarama Testi: 11-14. Haftalar arasında yapılır.Ultrasonda bebeğin ense kalınlığı ölçüldükten sonra,anneden alınan kanda bazı hormon değerlerine bakılır.Sadece down sendromu için risk taraması yapar.Bu yönden,üçlü tarama testine göre daha hassas bir testtir.
2. Üçlü Tarama Testi (Zeka Testi): 16-20. Haftalar arasında anneden alınan kanda bakılır ve başlıca 3 bozukluğu araştırır. Bunlar nöral tüp defekti denilen, beyin ve sinir sisteminin gelişimine ait problemler ve Trisomi 18 ve Trisomi 21 (Down Sendromu) denilen kromozom bozukluklarıdır.
Amniosentez: Amniosentez bebeğin içinde bulunduğu amnion sıvısından 10-20 ml kadar bir numunenin alınmasıdır. Farklı amaçlarla yapılabildiği gibi, en çok Down Sendromundan şüphe edildiğinde kesin tanıya varmak amacıyla uygulanır. Her gebeye uygulanmaz ; tarama testlerinde yüksek risk saptananlara, 35 yaştan büyük gebelere ve bazı özel durumlarda yapılır.
Şeker Yükleme Testi: Gebeliğe bağlı olarak gelişen şeker hastalığının araştırılmasında kullanılan bir tarama testidir. 24-28. haftalar arasında yapılır. Test için 50 gr glukoz bir bakdak su ve bir limonla karıştırılarak (limonata yapılıp) içilir ve bundan tam bir saat sonra kan şekerine bakılır.
ULTRASONOGRAFİ (ULTRASON): Ultrason bebeğin gelişimini, pozisyonunu, içinde bulunduğu şartların yeterliliğini, organsal bozukluklarını ve cinsiyetini ortaya koyan bir görüntüleme yöntemidir. Her trimesrde bir defa olmak üzere, en az 3 kez yapılmalıdır. Bazen, gebeliğin 6-7. Ayında ilk defa kontrole gelen ve “Biz bebeğin cinsiyetini merak ediyoruz ve onun için ultrasona girmeye geldik” diyen gebe ve yakınlarıyla karşılaşıyorum. Evet, bazılarına göre gebelikde kontrolun ve ultrasonun tek amacı maalesef bu oluyor. Tabii ki; insanların doğacak bebeklerinin cinsiyetini bilmek istemeleri en doğal haklarıdır ancak, ultrason bize çok daha değerli bilgiler verir ve cinsiyetin belirlenmesi sadece bir ayrıntıdır. Sanırım, bebeğin genel olarak gelişimi ve organsal herhangi bir bozukluğunun olup olmaması cinsiyetten çok daha önemlidir. Ayrıca ultrasonu sadece cinsiyet tayinini yapan bir cihaz olarak görmek, onun yeteneklerini gözardı etmek anlamına gelir. En sık sorulan sorulardan biri de, ultrasonun bebeğe zararlı olup, olmayacağıdır. Ultrason insan kulağının duyamadığı ses dalgaları ile çalışmaktadır. Bu nedenle X ışınlarından, yani röntgenden farklıdır. Yaklaşık 30 yıldır kullanımda olmasına karşın, bugüne kadar gösterilmiş zararlı bir etkisi yoktur. Ayrıca vajinal yolla yapılan ultrasonun da herhangi bir zararının olmadığını bilmenizi isterim. Renkli ultrason, gebelikde gelişme geriliği gibi çok nadir durumlarda gereklidir. Rutin uygulamalarda standart ultrason cihazları yeterli olmaktadır.Son zamanlarda 3 boyutlu ultrasonun kullanımı da yaygınlaşmaktadır.Bu cihazlar derinlik algısı olan resimler verebilmektedir.Hekim için çok ciddi katkısı olmamakla birlikte, hasta ve yakınlarına anlayabilecekleri görüntüler sunmaktadır.
Fetal Monitör (NST): Daha ziyade III. Trimestrde ve doğumda sancı döneminde kullanılır. Bir cihaz yardımıyla bebeğin kalp atımları, hareketleri ve rahimdeki kasılmalar takip edilmektedir. Amaç bebeğin içinde bulunduğu şartların yeterli olupolmadığını, bebeğin yeterli oksijen alıp alamadığını ve bebek için herhangi bir sıkıntının var olup, olmadığını ortaya koymaktır. Bazen de (erken haftalarda) erken doğum kasılmalarının araştırılmasında kullanılır.

BİYOLOJİNİN ÖNEMİ

2007-09-26T22:53:00.000+03:00

BİYOLOJİNİN ÖNEMİ
İnsanın başlıca gereksinimleri ;fizyolojik,sosyal ve psikolojik gereksinimlerdir.Fizyolojik gereksinimler ,insanın bir canlı olarak sağlıklı bir şekilde yaşamasını ;sosyal ve psikolojik gereksinimleri ise toplumda rahat ve başarılı olmasını sağlamaya yöneliktir...Bunun için insanın yaşadığı çevreyi iyi tanıması ,gereksinimlerini karşılayacak kaynaklar ve yollarla ilgili beceri ve duyguları edinmesi gereklidir.Bunun da tek yolu bilimsel gerçeklerden yeterince yararlanabilmesidir.Bilimlerin en ilgi çeken ve diğerlerine temel oluşturanı biyolojidir.
‘BİYOLOJİNİN GELECEĞİ İNSANIN GELECEĞİ İLE DOĞRU ORANTILIDIR.’
Çünkü biyoloji,yaşayan dünyayı anlamaya ,açıklamaya ve bazen de değiştirmeye çalışır.Biyolojinin öneminin giderek artmasının nedenleri
• Sağlık ve çevre sorunları
• Biyolojik ıslah yöntemleri
• Biyoteknolojik çalışmalar ve
• Tıp alanındaki gelişmelerdir.Biyoloji bilimine yeterli önem verildiğinde çevre,sağlık,ekonomi ve sosyal yapıyla ilgili çağımızın önemli sorunları çözülebilir.
ÖRNEKLER
• Fosil yakıtlardan çıkan kükürt ve karbon bileşikleri bir yandan havayı bir yandan da asit yağmurlarına dönüşerek toprağı ve suları kirletir.TATLI SORGUN bitkisi yakıt olarak kullanıldığında normal kömürün dört katı ısı sağlamakta,kükürt oranı çok düşük olduğundan çevreye daha az zarar vermektedir.Çok verimsiz topraklarda bile yetişebildiğinden üreticisine para kazandırmaktadır.
• İnsanlar gereksinimlerinin büyük bir bölümünü bitkilerden karşılamaktadır.
Çabuk yetişen daha çok ve kaliteli ürün veren ,daha yararlı ,hastalıklara karşı daha dirençli bitki çeşitleri üretmeye BİTKİ ISLAHI denir.
Daha iyi verim veren ve yetiştirilmesi kolay hayvan soyları geliştirmeye ise HAYVAN ISLAHI denir.
Günümüzde biyoteknolojik yöntemler ile bitki ve hayvanlardan az emekle çok verim alınabilmektedir.
BİYOTEKNOLOJİNİN AMACI ,bir canlının belirli özelliklerini şifreleyen genetik bilginin bir başka canlıya nakledilmesidir. Böylece nakledilen bilginin gereği ,ikinci canlı tarafından yerine getirilir.
• Yine biyoteknolojik yöntemlerle(rekombinant DNA tekniği ile)değişik besin maddeleri,enzimler,hormonlar ve antibiyotikler üretilmektedir.Yine benzer yöntemle biyolojik savaş silahların üretimi yapılmaktadır.
BİYOLOJİK SİLAHLAR : Diğer canlılar üzerinde zararlı etkiler yaratmak maksadıyla kullanılan bakteri, virüs vb. bulaşıcı ajanlardır. Bu tanım genellikle biyolojik olarak elde edilen toksinleri ve zehirleri de kapsayacak şekilde genişletilir.
• Tek hücre proteini üretimiyle gelecekte besin sıkıntısının giderilmesi düşünülmektedir.
TEK HÜCRE PROTEİNİ:Bakteri alg ve bazı mantar çeşitlerinin büyük miktarda üretilip kurutulmasıyla elde edilen biyolojik kütle.
• İnsan Genom Projesiyle ortaya konulan gen dizilimi istenildiği gibi değiştirilebilecektir.Genetik bozulma nedeniyle oluşan kanser gibi hastalıklar tedavi edilebilecektir.
KÖK HÜCRE: Kök hücreler hayatın temel taşları ve insan vücudunu oluşturan ana hücrelerdir. Kök hücreler sınırsız bölünme, her türlü vücut hücresine dönüşme ve yeni görevler üstlenme imkanına sahip hücrelerdir.Doku ve organ nakillerinin yapılmasında verici bulunamama sorununa kök hücrelerle çözüm bulunabilecektir. Türkiye’nin ilk uluslararası standartlara sahip kök hücre işleme tesisi, Trabzon’da açılmıştır.
• Genetik çalışmalarla ,soyu tükenmekte olan canlıların korunması çalışılmaktadır.Bunun için klonlama çalışmaları denenmektedir.
KLONLAMA:Genetik kopyalamadır. Eğer bilgiyi taşıyan bir DNA'yı vücut hücresinin içinden çıkarıp içi boşaltılmış bir yumurta hücresinin içine koyarsak ve yumurta hücresinin büyüyüp gelişmesini sağlarsak kopya bir canlı elde etmiş oluruz. Bu kopya canlıya klon denir.Klonlama çalışmalarının pek çok amaçları vardır.tedavi amaçlı ve üreme amaçlı gibi.DOĞA ,CANLI CANSIZ VARLIKLARIN HEPSİYLE BİRLİKTE ANLAMLI BİR BÜTÜNDÜR.BU BÜTÜNÜN SÜREKLİLİĞİ VE KORUNMASI İÇİN HER İNSAN ;KENDİSİNE,İNSANLIĞA,DİĞER CANLILARA VE DOĞAYA ,BİRBİRİNİ TAMAMLAYAN ANALMLI BİR BÜTÜN OLARAK BAKMALIDIR.DOĞANIN KORUNMASI VE GELİŞTİRİLMESİNİN BİR ZORUNLULUK OLDUĞU ANAYASAMIZDA DA ŞU ŞEKİLDE YER ALMAKTADIR.‘HERKES SAĞLIKLI VE DENGELİ BİR ÇEVREDE YAŞAMA HAKKINA SAHİPTİR.ÇEVREYİ GELİŞTİRMEK ,ÇEVRE SAĞLIĞINI KORUMAK VE ÇEVRE KİRLENMESİNİ ÖNLEMEK DEVLETİN VE VATANDAŞLARIN GÖREVİDİR

BİYOTEKNOLOJİ

2007-09-26T22:49:00.000+03:00

BİYOTEKNOLOJİ
Biyoteknoloji yaşayan doku ve organları kullanarak uygun yöntem ve tekniklerle istenilen ürünün elde edilmesi anlamına gelir.Genetik mühendisliğinin geliştirdiği yöntemler biyoteknoloji tarafından araç olarak kullanılmaktadır. Çok zor şartlara sahip çevrelerde (sıcak, kurak, tuzlu..) yaşayan organizmaların enzimlerini ve biyomoleküllerini saflaştırarak bunların sanayide kullanılması, yeni sebze ve meyve üretimi, insandaki zararlı genlerin etkisiz hale getirilmesi biyoteknolojinin konularındandır.İnsanların tükettiği gıdaların çoğu yaklaşık 30 çeşit tarımsal üründen sağlanmaktadır. Bu gıdaları tahıllar, şekerli bitkiler, baklagiller, yağlı tohumlar, meyve ve sebzeler oluşturmaktadır.İnsanların temel gıdalarını oluşturan tarımsal ürünlerin üretiminde olduğu kadar, ürünlerin işlenmesi ve istenilen özellikteki gıdaların elde edilmesi de biyoteknolojinin çalışma alanlarındandır.Bitkilerin genetik yapısının değiştirilmesi yeni değildir. İnsanlar binlerce yıldır bitkilerin genetik yapılarını değiştiriyor. Ama eskiden en iyi ürünlerin tohumları saklanır, saklanan tohum sonraki yıl ekilir ve böylece giderek daha sağlıklı (ıslah edilmiş) daha uzun ömürlü ürünler elde edilirdi. Örneğin bu yolla anavatanı Meksika'da bir fındık büyüklüğünde olan yabani domates, farklı iklimlerin de yardımıyla bugünkü sulu iri domatese dönüştürüldü.Biyoteknoloji aynı domatesi 50 kg.lık tek bir domatese dönüştürebiliyor. Çiftçiler 30-40 yıl öncesine kadar daha iyi ürün alabilmek için iyi tohumları saklıyor, sonraki yıl bu tohumları ekiyor, tarlaya gereken doğal gübreyi veriyor ve gereken bakımı yapıyorlardı. Buna geleneksel üretim deniliyordu. Elbette bazı kimyasal gübreler de kullanıyorlardı.Artık tarımsal üretimde gen mühendisliğinin laboratuarlarda geliştirdiği teknikler kullanılmaktadır. Gen mühendisliğinin bitkilerde kullandığı yöntemler geleneksel tarımdan oldukça farklıdır. Geleneksel tarımda, onlarca buğday türü çok uzun yıllar süren uğraşlar sonucunda birbirine karıştırılır ve böylece yeni bir buğday türü elde edilirdi.Yani yalnızca buğdaydan buğdaya gen aktarımı yapılıyordu. Günümüzde ise böceklerden bitkilere, balıklardan bitkilere, bakterilerden bitkilere gen aktarımı yapılmaktadır.Günümüzde genetik mühendisliğindeki gelişmelerden yararlanan biyoteknoloji uzmanları laboratuar ortamında birbiriyle hiç ilgisi olmayan türler arasında gen aktarımı yapabilmektedir. Gen mühendisleri neredeyse yaşayan bütün canlılardan istenen geni alıp, bir başka canlının yapısına katabilmektedirler. Örneğin, bir marula fare geni aktarılarak marulun dayanıklılığı artırabiliyor ya da okyanusların çok soğuk katmanlarında yaşayan bir balığın geni marula aktarılarak soğuk havalarda donmaması sağlanıyor.Bir güvenin geni elma ve armut ağaçlarına aktarılarak ağaçların hastalanmaması amaçlanıyor. Böcek öldürücü bir bakterinin geni mısıra ve buğdaya, pamuğa aktarılarak bu bitkilerin böceklerden korunması sağlanabiliyor. Pirince aktarılan bir bakteri geni sayesinde, pirinç daha kurak ve daha soğuk iklimlere uyum sağlayabiliyor.Bazı biyoteknolojik hububatlar, bir toprak bakterisinden alınan genle kendi böcek öldürücüsünü üretebiliyor. Böylece bu bitkilere dışarıdan ilaçlama yapmak gerekmiyor. Bunların hepsi de biyoteknolojideki yeni gelişmelerin sonuçları. Biyoteknolojinin yaptığı çalışmalara kimsenin itirazı yok elbette. Ama genetik yapılan değiştirilen bitkilerin gelecekte ne olacakları ve nasıl bir değişim gösterecekleri konusunda da kimsenin kesin bir fikri yok. Örneğin genetik yapısı değiştirilen pirincin, başka iklimlerin bitki örtüsüne ne gibi zararlar verebileceği halen araştırma konusudur.Yine böcek öldürücü gen aktarılan pamuk, buğday ve mısırın başka ekosistemlerde yararlı olabilecek böcekleri de öldürüp öldürmeyeceği henüz sonuçlanmamış araştırmaların konusudur. En önemlisi genetik yapısı değiştirilen bitkilerle beslenen insanların ve diğer canlıların bu gıdalardan nasıl etkileneceği henüz bilinmiyor.

2000’li YILLARIN BİLİMİ BİYOLOJİ

2007-09-26T22:41:00.000+03:00

KLONLAMA
Klon ve Klonlama Nedir?
Biyolojik klonlama sözlük anlamlarına göre şu şekillerde tanımlanabilir:
● Genetik olarak aynı olan bir grup bireyin eşeysiz üreme yoluyla aynı ana-babadan ayrılması. Birçok bitki ana bitkinin etrafındaki alanda filiz, tuber ya da bulb yoluyla çoğalarak kolonize olurlar. Aseksüel(eşeysiz) olarak üreyen bakteriler her zaman için kendilerinin sayısız kopyalarını yapabilmektedirler. Bunlar birbirlerinin tamamen aynısı olan (mutasyon geçirenler hariç) klonlardır...
● Genetik olarak aynı olan bir grup hücre, orijinal bir hücreden mitoz bölünme yoluyla meydana gelir. Hücre yeniden kromozom setini meydana getirir ve iki yavru hücreye bölünür. Böylece, vücudumuzda ölen hücreler yerine yenileri meydana gelir. Dolayısıyla mitoz bölünme ile oluşan hücreler birer klon olarak tanımlanabilirler.
● Orijinal DNA molekülünün bir parçası, bir bakteri ya da virüs kullanılarak çoğaltılabilir. Bu genellikle moleküler klonlama ya da DNA klonlama olarak adlandırılır.
● ‘Embriyo Bölünmesi’ yoluyla genetik olarak aynı olan hayvanların meydana getirilmesi. Bu durum doğal olarak, ikizlerde meydana gelmektedir. Sığırlarda, 4 ve 8 hücreli olan embriyodan, her bir hücre alınıp farklı annelere implante edildiğinde, hücreler normal olarak buzağı haline gelişirler. Bu teknik 10 yıldan uzun süredir sığır ıslahı projelerinde rutin olarak kullanılmaktadır. ● Bir vücut hücresi nükleusunun, nükleusu uzaklaştırılmış olan bir yumurta hücresi içine transfer edilmesi yoluyla genetik olarak aynı olan bir ya da daha fazla hayvanın meydana gelmesi. Bu, Nükleus Transferi (NT) ya da hücre nüklesu yerine koyma (Cell Nuclear Replacement=CNR) olarak bilinmektedir ve Dolly bu şekilde meydana getirilmiştir.
KLONLAMANIN AMAÇLARI
1.Tedavi amaçlı klonlama
2.Çoğalmaya yönelik klonlama Tedavi amaçlı klonlamada amaç, kişiye özel kök hücreleri (stem cells) üretmektir. Kök hücreleri yetişkin canlıda bulunan farklılaşmış hücre tiplerinden herhangi birine dönüşerek bozulmuş ya da hastalıklı dokuları yenileme özelliği sergiler. Tedavi amaçlı klonlama teknikleri kullanılarak bunama (alzheimer), şeker hastalığı, lösemi gibi hastalıkları tedavi etme konusunda başarı elde etme plânlanmaktadır.Çoğalmaya yönelik klonlama teknikleri kullanılarak,
• Tedavi amaçlı hastaya özel doku ve organ üretmek,
• Nesli tükenmekte olan hayvanların yeniden çoğalmalarını sağlamak,
• Ticari değeri olan hayvanların hepsinde aynı özellikleri yakalamak için seçilen bir hayvanı kopyalayarak üretmek
• Araştırmalarda kullanılmak üzere ,birbirinin aynısı olan hayvanları üreterek yapılan deneyler sırasında hayvanlar arasındaki farklılıkların deney sonuçlarını etkilemesini engellemek.
BİYOLOJİK SAVAŞ
Biyolojik savaş; insan, evcil hayvan ve faydalanılan bitkilerde ölüm veya zarar meydana getirmek, malzemeyi hasara uğratmak amacıyla mikroorganizmaların veya bunların toksinlerinin (zehirlerinin) kasden kullanılmasıdır. Bakteriler, Riketsialar, Virüsler, Funguslar, Protozoalar gibi mikroorganizmalar biyolojik savaş maddesi (ajanı) olarak kullanılabilinirler.Tarımda biyolojik savaş daha ucuz ,daha kolay olmakta ve çevre kirliliğinide önemli ölçüde azaltmaktadır.Ancak ülkemizde, biyolojik savaşta yok edilmeye çalışılan zararlı canlılarla ,bunları yok etmek için kullanılan canlıların biyolojik özellikleri iyi bilinmediği için başarısızlığa neden olmaktadır.
TEK HÜCRE PROTEİNİ
Alg ,bakteri,maya ve küflerin büyük miktarda üretilmesinden ve bu canlı hücrelerin kurutulması sonucu oluşan biyolojik kütleye tek hücre proteini denmektedir.Tek hücre proteini ,insan besinlerinden çorbalarda ,hazır yemeklerde ,diyet yiyeceklerinde katkı maddesi olarak kullanılmaktadır.
İNSAN GENOM PROJESİ NEDİR? NE İŞE YARAR?
İnsan Genom Projesi, insan ve birkaç model organizmanın genomlarını DNA dizileme ve haritalama çalışmalarıyla tanımlamayı hedeflemektedir.
İGP’nin Amaçları:
1. İnsan ve model organizmaların genlerinin kromozomlar üzerindeki yerleşim bölgelerini ve birbirlerine göre dizilişlerinin sırasını bulmak. Buna genom haritalaması denilir.
2. İnsan genomunu oluşturan yapı taşlarının (nükleotidlerin) dizilişini, sırasını bulmak. Buna dizi analizi denilir.
3. Model organizmaların genomlarının haritalanması ve dizilerinin bulunması.
4. Elde edilen verileri toplamak, depolamak ve isteyen her araştırmacıya sunabilmek için gereken yazılım ve altyapıyı oluşturmak. Verileri analiz etmede kullanılmak üzere teknolojiler geliştirmek (Genom analizleri). Genlerin yerlerini, kontrol bölgelerini ve protein kodlayan dizileri belirlemek.
5. İnsan genetik araştırmalarının etiksel, hukuksal ve sosyal boyutlarını araştırmak.
6. Bu proje ile kazanılan teknolojileri özel sektörün hizmetine sunmak ve oluşan kaynakları ve altyapıyı insan sağlığını geliştirmede kullanacak bilim adamlarını yetiştirmede kullanmakKalıtsal hastalıkların ve daha bilmediğimiz birçok özelliğin ya da kusurun nedenlerini ve çözümlerini bulmamıza ışık tutacaktır.
BİYOTEKNOLOJİ NEDİR?
Biyoteknoloji, insan, hayvan ve bitki hücrelerinin fonksiyonlarını anlamak ve değiştirmek amacıyla uygulanan çeşitli teknikleri ve işlemleri tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Canlıların iyileştirilmesi ya da endüstriyel kullanımına yönelik ürünler geliştirilmesini, modern teknolojinin doğa bilimlerine uygulanmasını kapsar. Biyoteknolojinin amacı ,bir canlının belirli özelliklerini şifreleyen genetik bilginin bir başka canlıya nakledilmesidir.Böylece nakledilen bilginin gereği ,ikinci canlı tarafından yerine getirilir.DNA molekülünün yapısı üzerinde yapılan bu değişiklikle amaca yönelik üretim yapılır.Biyoteknolojik üretimde en etkin görev mikroorganizmalarındır.
• Kanser, AIDS gibi bir çok hastalığın tedavisi ve önlenmesinde kullanılacak genetik ürünler elde edilmesi
• Büyüme geriliği gibi sorunlara çare olacak ya da bulaşıcı hastalıklara karşı koyacak proteinlerin üretimi
• Rekombinant ilaç ve aşıları sentezleyecek transgenik bitkilerin geliştirilmesi
• Hasar görmüş beyin hücrelerinin ve omuriliğin onarımı
• Organik atıkları metabolize edecek bakterilerin elde edilmesi biyoteknoloji uygulamalarına verilebilecek örneklerdir.

2007-09-25T00:28:00.001+03:00

İLGİNÇ CANLILAR
Evlerimizde yada işyerlerimizde sıklıkla karşılaştığımız canlılar vardır, birde bunun yanında hiç tanımadığımız yağmur ormanı canlıları, kutup canlıları yada çöl hayvanları vardırki bunları ancak belgesellerde gorebiliyoruz.Fakat gördüğümüz bu canlılar kendi dünyalarında mucizevi bir yaşam sürdürmektedirler. Her canlı yaşadığı ortama olagan üstü bir uyum içerisindedir. Buna karşın beslenme, avlanma ve ilginç savunma mekanizmaları ise insanı gerçektende hayrete düşürmektedir. Doğada yaklaşık olarak 40 milyonun üzerinde farklı canlı türü yaşamaktadır. Bu gerçekende çok yüksek bir rakamdır.Fakat bu canlıların yanlızca küçük bir bölümü var olmasaydı şu an dünya üzerindeki "Ekolojik" dengeler altüst olacaktı. Sitenin bu bolümünde,canlıların yaşadıgı bu ortak ekosistem içerisinde birbirleriyle ne tür bir ilişki içinde olduklarını özetlemeye çalıştım.
PİRENİN TEKNOLOJİSİ
Canlı dostlarımızdan birisi olan pire vucut yapısının ufaklığına karşın olağan üstü bir tasarıma sahiptir.Hiç düşündünüzmü " Bir pire nasıl oluyorda kendi vücudunun 30 - 40 katı yuksekliğe sıçrayabiliyor ? ".Bu sorunun cevabını pirenin anatomisini inceleyerek vermeye çalışalım. Yandaki resimde mikroskop altına yatırılmış bir pire görülüyor.Belkide herkese itici gelen bu hayvan aslında bir muhendislik harikasıdır.Bir pire kuvvetli bir biçimde sıçradığı vakit 30-40 cm uzağa gidebilir.Bunu ise bacaklarındaki özel bir sisteme borçludur. Şaşırtıcı olan bulgu ise, sıçramasindaki asıl etmenin bacak kaslarında değil, bacaklara bağlı potansiyel bir yay siteminde olduğudur.Bu sistem tıpkı bir sapan gibi çalışır. Bir miktar enerjiyi depo eden bu esnek sistem depoladığı potansiyel enerjiyi aniden bacaklara aktarır.Bacaklara aktarılan bu kinetik enerji sadece %5 lik bir kayıpla pirenin olağan üstü bir yuksekliğe sıçramasına neden olur. Şu an insanlar tarafından üstün teknolojiyle üretilen yay,lastik vb maddeler bile depoladıkları enerjiyi ancak %15 lik bir kayıpla kinetik enerjiye çevirebilmektedir.Fakat bu kayıp pirenin bacaklarındaki sistemde %5 tir.Bu derece muthiş bir tasarıma sahip bir pire boyunun 80 - 100 katı yüksekliğe kadar rahatça sıçrayabilir. Pire kendinden 100 kat yükseğe sıçradıktan sonra büyük bir hızla yere düşer.Buna rağmen vücüdünda hiçbir zarar meydana gelmez.Çünki vücudunda iskelet sistemi yerine pamuk gibi yumuşak tabakalar bulunur.Örneğin böceklerin sert kabuklarına karşın pirelerin kabukları oldukca yumuşak bir yapıya sahiptir.Bu yapı şiddetli darbeleri emerek pirenin hasar görmesini engeller.
SUDAKİ TUZAK
Bazı okyanus ve tatlı sularda yaşayan bir tür bitki beslenme ihtiyacını ilginç bir tuzak sistemiyle karşılamaktadır.Bu bitkinin Türkce ismi " Su kapanı " dır.Bu bitki tıpkı sönmuş bir balona benzer.Bitkinin vücudunun etrafından sarkan ilginç uzantılar vardır.Bu uzantılar aslında dokunma duyusunu algılayabilen reseptörlerdir.Bunun dışında birde bitkinin gövdesinin yanında bir kapakçık bulunur.Yakınlardan geçen bir canlı bu reseptörlere dokunduğu vakit kapakçık derhal açılır.Bir vakum sistemiyle bitkinin içine süratle su dolmaya başlar. Şeklin sağdaki ve alttaki bölumlerindede görüldüğü gibi suyun akım şiddetine kapılan canlı bitkinin içerisine sürüklenir.Ardından kapak süratle kapanır. Tabii bundan sonra canlının yapacağı pek birşey kalmaz.Bu aşamadan sonra bitki salgıladığı enzimlerle (eritici maddelerle) böceği sindirerek besin ihtiyacını karşılamış olur.
BİR ARININ HİKAYESİ
Hiç merak ettinizmi acaba arılar niçin bal yapar ?.Bir arı yaşamı boyunca ortalama olarak 3 - 4 damla bal üretebilir.Fakat ürettiği bu bal bile kendi besin ihtiyacının çok üzerindedir.Bu ise insanın aklına kocaman bir soru işaretinide beraberinde getirmektedir.Doğadaki tüm canlılar gereğinden fazla besin toplayarak israf yapmaktan kaçınırlar.Fakat arılar tam aksine, bir kovan arı sürüsü için gerekli olan 100 - 150 gram bal yerine litrelerce bal üretirler.Bunun nedenini arının yaşam hikayesini inceleyerek açıklamaya çalışalım. Arının macerası kovanı terketmekle başlar.Arıdaki koku reseptörleri o kadar hassastır ki bu reseptörler kilometrelerce ötedeki güzel kokulu bir nektar çiçeginin bile varlığını algılayabilir.Arı çiçege vardığı vakit nektarını ağız aletleriyle içine çekmeye başlar.Arının diğer bir mucizevi özelligi ise geldiği yolu hiç şaşırmadan kilometrelerce ötedeki kovana tekrar ulaşabilmesidir.Arı yolculuk esnasında midesine depoladığı nektarı bala dönüstürmektedir.Bunu ise midesindeki o eşsiz enzimlerle gerçekleştirir. Arının sahip oldugu bu mükemmel özellikler bununla da bitmez.Altıgen petekler üreten arılar bir mimara bile parmak ısırtacak ince hesaplamalar yaparlar. Matematikçiler arıların niçin peteklerini beşgen, dörtgen, üçgen veya sekizgen değilde altıgen yaptıklarını merak edip hesaplamaları kağıda dökmüşler.Karşılaşılan sonuç ise insana adeta " Arı ne zaman matematik öğrendi " dedirtiyor. Altıgen diğer çokgenlere gore kenar uzunluklarının toplamı en kısa olan şekildir.Bunu bilen arı peteğini altıgen yaparak en az malzemeyle en fazla peteği üretmektedir.Böylelikle malzemeyi tasarruflu kullanarak balmumu israfını önlemiştir.Ayrıca altıgenler, yapıldığı petekte üretilen balı muhafaza etmek açısından maksimum hacim sağlar.Tabii arıların mucizeleri bununlada bitmiyor. Bir arı kolonisi peteklerini yatayla 7-8 derecelik bir açı yapacak şekilde inşaa eder.Böyle yapmasının nedeni peteğin içine bırakılan balın yere dökulmemesi içindir.İlginç olan ise bu açının hiçbir zaman şaşmamasıdır. Arılar peteklerini üretirken kovanın farklı yerlerinden başlarlar.Fakat arılar o kadar hassas hesaplamalar yaparlarki peteklerini merkezde kavuşturmalarına rağmen altıgenlerin simetrisinde bir bozukluk olmaz.
Başka bir şekilde açıklayalım.
Kovanın 4 köşesinden arılar peteği inşaa etmeye başlıyorlar.Her bir arı altıgenleri kusursuz bir biçimde meydana getiriyor.Kovanlar köşelerden merkeze doğru ilerliyor ve en sonunda merkezde birleşiyorlar.Arılar öyle bir hesap yapmıştırki merkezde birbirleriyle kavuşan altıgen grupları birbirine yapıştırıldığında sanki altıgen yapımına merkezden başlanılmış gibi bir izlenim verir.Ve dahası petekteki altıgenlerin herbiri aynı boyutta olup aralarında büyüklük olarak 1 mm bile fark yoktur Gerçekten çok ince hesaplar üzerine oturtulmuş bu mimari eserin düşünme yeteneği olmayan küçücük böcekler tarafından yapılması, bir güç tarafından insanların hizmetine verildiğini göstermektedir.
BALON BALIK
Denizlerde yaşayan bir tür balık çok akıllıca planlanmış bir savunma mekanizmasıyla düşmanlarından korunmaktadır.Bu balık düşmanla karsı karsıya olmadığı zamanlarda sıradan bir balık gibi görünür.Vücudunun etrafında iri dikenler olup bu dikenler balık normal haldeyken yassı olarak vücudun yanına yapışık vaziyettedir. Yandada görüldüğü gibi balık bir düşmanla karşı karşıya geldiği zaman düşmanının çene darbelerinden kendini korumak amacıyla vücudunu süratle suyla doldurmaya başlar.Balık bir yandan şişerken bir yandanda vücuduna yapışık olan dikenler dik konuma gelir.
Bu dikenler oldukca sert olup düşmanın ağızıyla yaptığı darbelere karşı bir engel oluşturur.Balık, kendisinden daha büyük başka bir düşman tarafından yutulsa bile vücududundaki dikenler balığın düşmanın boğazından geçmesine engel olur. Düşman, balığı yuttuğu gibi ağızından geri çıkarır.
Bu kadar akıllıca bir savunma mekanizmasını balığın düşünüp uygulamaya koyması elbette mümkün değildir.
SAVAŞ UÇAĞI SİVRİSİNEK
İnsanların çoğu, sivrisinek kelimesini duydukları vakit tiksinti duyduklarını söylerler.Fakat biz bu bölümde sivrisineği büyütec altına alarak sahip olduğu o essiz navigasyon cihazlarını siz okuyuculara aktarmaya calıştık.Eminizki sizlerde sivrisineğin bilinmeyen yönlerini öğrendiğinizde hayranlığınızı gizleyemeyeceksiniz.
Bilindiği üzere sivrisinek insanların kanını emerek yaşayan bir canlı türüdür.Bunun dışında diğer canlıların kanlarınıda emerler.Sivrisinekler belirli mevsimlerde yumurtalarını suya bırakarak üremeye başlarlar.Suya bırakılan larvalar bir müddet burada kalarak değişim geçirmeye başlarlar.Yumurtalardaki mükemmel bir sistem suda boğulmalarını engeller.Bu sistem tıpkı dalgıçların kullandığı borulara benzer ve sifon adını alır.Borunun bir ucu yumurtaya bağlı iken diğer ucu su yuzeyinin üzerindedir.Larva olgunlaştıktan sonra yavru sivrisinek yumurtadan çıkar ve hayata atılır.
Asağıdaki resimde su yüzeyinden baş aşağı sarkmış olan larvaların nefes almasını sağlayan sifon sistemleri net bir sekilde görülmektedir.
Bir sivrisinekte o kadar kusursuz reseptörler vardır ki bu reseptörlerle, sinek bir kan birikintisine hiç dokunmadan kanın grubunu bile belirleyebilir. Sinekteki reseptörler elbette bununla bununla sınırlı değildir.Özellikle bacak bölgelerinde bulunan çeşitli reseptörler, sineğin havadaki hızını ve çevre sıcaklığını çok hassas bir şekilde algılayabilir.Isı reseptörleri o kadar hassastırki çevredeki sıcaklığın 1000 de biri (0,001 C) değerindeki bir degişikliği bile rahatlıkla algılayabilir.
Sivrisinekteki diğer bir mucizevi sistem ise sahip olduğu gece görüş cihazlarıdır. Farzedinki siz geceleyin zifiri karanlık bir odada uyuyorsunuz.Üstünüze kocaman bir yorgan örtmüşsünüz fakat 1 parmağınız yorganın dışında kalmış. Odada bulunan bir sivrisinek odada hiç bir ışık kaynağı olmamasına rağmen sizin yorganın dışında kalan parmağınızı rahatlıkla görebilir.Bunu başarmasının nedeni sahip olduğu kızılötesi görüş organlarıdır.Bu organlar, parmağınızın sinek tarafından algılanması yanında parmağınızdaki damarların hangisinin deri yuzeyine daha yakın olduğunu bile tespit edebilir.
Burada durup düşünmek gerekir.Zifiri karanlık bir odada göz gözü görmezken küçücük bir sivrisinek yalızca parmağımızı görmekle kalmıyor birde parmağımızdaki damarların konumunu bile tespit edebiliyor.Bu sistem gerçektende harikulade bir yaratılış eseridir.Bu harikulade canlılar, bugünün savaş uçaklarında yeni yeni kullanılmaya başlayan kızılötesi görüş sistemini milyonlarca yıldan beri kullanmaktadır.
Bir sivrisinek sahip olduğu özel bir hortum vasıtasıyla avını sokarak kanını emer.Basit gibi görunen bu işlem aslında birtakım karmaşık basamaklar sonucunda meydana gelir.
Yukarıdaki şekillerden soldakinde hortumunu deriye saplamış vaziyette kan emen bir sivrisinek görülmektedir.Sağdaki resimde ise " Elektron tarama mikroskobu " ile fotoğrafı çekilmis bir sivrisineğin ağız aletleri görülmektedir. Sivrisinekteki ağız aletleri resimde görulenden çok daha karmaşıktır.Bir sivri sinek kan emeceği kurbanının üzerine konduktan sonra hortumundaki 6 adet bıçaktan 4 tanesi ile deriyi kesmeye başlar.Hortumunu en yakın damara kadar sokan sinek, hortumundaki diğer 2 bıçağıda deriye saplayarak damardan kanı çekmeye baslar.Fakat ortada büyük bir problem vardır. Kurbanın kanı damardan çıkar çıkmaz pıhtılaşmak için bir seri reaksiyon geçirmeye başlayacaktır.Kanın pıhtılaşması ise sivrisineğin kan emmesi sırasında büyük bir engel teşkil eder.Fakat sivrisinek, kendisine yaratılışından verilen bir sistem ile bu problemi salgıladığı bir kimyasal madde vasıtasıyla halleder.Bu maddenin latince isimi " Hirudin " dir.Bu madde kanın pıhtılaşmasını sağlayacak reaksiyonları durdurur.Kanın pıhtılaşması durdurulunca sivrisinek akışkan kanı rahatlıkla emer. Fakat sivrisineğin sahip olduğu bu mükemmel silahlar bununlada sınırlı değildir.Sivrisinek damarına hortumunu soktuğu hayvanın canının yanmasını engelleyecek bir formül geliştirmiştir.Sivrisinek, bugün tıp alanında kullanılan " Anestezi (uyuyşturucu) " kimyasallarını kendi salgı bezleri ile üretir.Bu kimyasalı hortumun içinden geçen bir kanal aracılığı ile hayvanın derisinin altına zerk eder.Hortumun girdigi bölge uyuşunca, kurban, sinek tarafından sokulduğunun farkına bile varmaz. Bu kadar mükemmel savaş silahlarına sahip bir sivrisinek, bir uçak kadar büyük değil, yanlızca bir kaç santim büyüklüğündedir.Bu kadar silahın bir kaç santimlik bir vücuda sığması kuşkusuz kendisini tasarlayan akla işaret etmektedir.
KAKTÜSÜN AKLI
Kurak çöllerde yasayan bir tür bitki görenleri hayrete düşürmektedir.Bu bitki kurak yaşam şartlarında yaşamaya elverişli bir yapıya sahiptir. Bitkinin gövdesini saran örtü ise çok kalındır.Bu vesileyle su kaybı en aza indirilmistir.
Bitkinin ilgi çekici yanı ise kendisini çöllerde yaşayan vahşi hayvanlara karşı korumak için özel bir kamuflaj sistemine sahip olmasıdır.
Resimde de görüldüğü gibi bu özel kaktüsü, hemen yanındakı çakıl taşlarından ayırmak çok güçtür.Çölde yaşayan hayvanların ise bu bitkiyi farketmeleri mümkün değildir. Burada problem, bitkinin kendini kamufle etmesinin yanında çakıl taşlarının rengini nereden bildiğidir.
Çünki bitkinin gözü yoktur.Aklı ise hiç yoktur.Aklı ve gözü olsa bile kendi DNA sını keyfine gore degiştiremeyeceğine göre, bitki kendisine yaratılışdan verilen DNA programı ile hareket etmektedir.
KÜÇÜCÜK BİR BAKTERİ
Yaşadığımız heryerde çok kücük canlılar yaşamaktadır.Bu canlılar o kadar ufaktırlarki ışık mikroskobuyla bile güçlükle görülebilirler.Bu mikroskobik canlıların büyük bölümünü ise " Bakteri " adı verilen tek hücreli bir canlı grubu oluşturur.
Bakterilerin vücutları yanlızca tekbir hücreden meydana gelmiştir.Bu kadar basit görünmesine karşın elektron mikroskopları ile yapılan araştırmalar, ışık mikroskobuyla bile zor görülebilen bu küçücük yaratıkların vücutlarında bile olağanüstü birer teknoloji ile tasarlanmış yapılar bulunduğunu göstermiştir.
Resimde bir bakterinin vücudunun, kamçısının bağlı olduğu bölgesinden boyuna bir kesiti görülüyor.Kesit oldukça karmaşıktır. Özetlenecek olursa sırasına uygun olarak nizami bir şekilde yerleşen özel parçalar, bakterinin kamçısını maksimum verimle döndürecek şekilde birbirleriyle uyum içerisinde çalışmaktadırlar.Sistem yakıt olarak ise hidrojen atomlarını kullanır.Yani (+) yüklü çıplak " Proton " ları.Bu ise insanların bile taklıt edemedigi olağanüstü bir sistemdir. Belki gelecekte buna benzer enerji sistemleri kurulabilir kim bilir ? Burada verilen örnekler canlıların devasal alemlerinden yanlızca birkaç örnektir.Biliyoruz ki doğada yaşayan milyonlarca canlı türünün herbiri ayrı ayrı birer tasarım harikasıdır.Canlılar aleminin insanı içine çeken yönüde bu olsa gerek.

ERKEN DOĞUM TEHLİKESİ

2007-09-25T00:25:00.000+03:00

Erken doğum tehlikesi (Prematür eylem)
Sık karşılaşılan önemli bir sorun http://www.bebekbeklerken.com/ sitesinden alınmıştır
Gebeliğin 36. gebelik haftasından önce sonlanması erken doğum (prematür doğum) olarak adlandırılmaktadır.
Modern tıp elde ettiği tüm başarılara karşın erken doğumu önleme konusunda oldukça başarısız kalmıştır.Ülkemizde ve tüm dünyada erken doğum oranları son 10 yılda artış göstermiştir.Bunda en etkili faktör yardımcı üreme tekniklerinin giderek daha yaygın olarak kullanılmasıyla ikiz ve üçüz gebeliklerin sayısında kaydedilen artıştır.Bunun yanısıra yenidoğan yoğun bakım ünitelerinde erken doğan bebeklerin yaşatılmasında kazanılan başarılar kadın doğum uzmanlarını gebelik sırasında karşılaşılan herhangi bir risk durumunda daha kolay doğum kararı verme konusunda cesaretlendirmiştir. Preeklampsi,rahim içi gelişme geriliği ya da plasenta previa gibi anne bebek açısından riskli olabilecek durumlarda bebek için dış dünyanın daha güvenilir olduğu haftalar 30. gebelik haftasına kadar çekilebilmektedir.Bugün erken doğumlarının dörtte birinden fazlası hekimlerin doğum kararı vermesi sonucu gerçekleşmektedir.
Doğum eylemini başlatan mekanizmalar henüz kesin olarak saptanmış değildir.Pekçok faktörün etkili olduğu karmaşık bir mekanizmanın söz konusu olduğu kabul edilmektedir.Bu nedenle erken doğumu tetikleyen mekanizmalar da tam olarak aydınlatılmamıştır ve erken doğum riskinin belirlenmesinde tam olarak güvenilir bir yöntem yoktur.
Erken doğan bebeklerin en önemli sorunu akciğer fonksiyonlarındaki yetersizliktir.
Anne karnında akciğerler devre dışıdır.Oksijen plasentadan bebek kanına geçer ve toplardamarlar aracılığıyla kalbin sağ tarafına ulaşır.Kanın büyük kısmı buradan akciğerlere geçmek yerine doğumdan hemen sonra kapanan iki açıklıktan (foramen ovale ve ductus arteriosus) sol kalp ve sol kalpten çıkan aorta geçer,buradan da tüm vücuda taşınır.Doğumla birlikte sönmüş bir balon gibi olan akciğerler havayla dolar.Alveol adı verilen hava baloncuklarının açık kalması solunan oksijenin kana geçebilmesi için şarttır.Bu ufak baloncukların kapanmamasını sağlayan madde ‘alveolar surfaktan’ dır.Bebek akciğerinde bu maddenin sentezi 36. haftadan sonra yeterli düzeye ulaşır.Bu nedenle daha erken doğan bebeklerin önemli bölümünde bu maddenin yetersizliğine bağlı olarak bazı alveoller açık kalamaz ve balonun sönmesi gibi söner.bu durumda yeterli miktarda oksijen kana geçemez ve solunum sıkıntısının egemen olduğu bir durum ortaya çıkar.Tıpta bu tabloya ‘Respiratuar distres sendromu’ adı verilmektedir.
Erken doğum için belirlenmiş risk faktörleri:-Daha önce erken doğum yapmış anneler-Çoğul gebelikler-Annede uterusa ait yapısal anomalilerin (çift uterus,septum ) veya myom gibi oluşumların varlığı-Anne adayında idrar yolu ya da vajinal enfeksiyonların bulunması-Polihidramnios (Amnios sıvısının normalden fazla olması)-Anne yaşının 35 ten fazla ve 18 den az olması-Kansızlık-Kötü beslenme ve sigara -Anne adayının kronik hastalıkları (Şeker hastalığı, kalp hastalıkları,hipertiroidi vb)-Suların erken gelmesi-Plasenta previa (plasentanın önde gelmesi)
Erken doğumun belirtileri son derece belirsiz olabilir.Anne adayının kendisini iyi kontrol etmesi son derece önemlidir. Ağrısız rahim kasılmaları düzensiz aralıklarla her gebelikte ortaya çıkar.Buna karşın ritmik kasılmalar (düzenli aralıklarla gelen, 30 sn kadar sürebilen ve tüm karın bölgesinin sertleşmesi ile birlikte ) erken doğumun en önemli habercisidir.Bununla beraber vajinal akıntıda artış,vajinaya doğru baskı hissi, kanama da bulunabilir.ancak pek çok anne adayı da rahim kasılmalarını gaz sancısıyla karıştırabilmektedir.Bu nedenle herhangi bir şüphede zaman kaybetmeden doktorunuzla iletişim kurmanız son derece yararlı olacaktır.Erken doğum eyleminin belli aşamadan sonra engellenmesi son derece zordur.
Erken doğum açısından yukarıda sayılan riskleri taşıyan anne adaylarında vajinal akıntı örneklerinde ‘fetal fibronektin’ araştırılması bugün için en geçerli erken tanı yöntemlerinden biri kabul edilmektedir.
Erken doğum belirtilerinden şüphelenildiğinde ‘kardiotokografi’ cihazıyla rahim kasılmalarının varlığı,sıklığı ve şiddeti tespit edilebilir.Bunun yanında vajinal muayene yapılarak rahim ağzında açılma olup olmadığı saptanır. Erken doğum tehdidi saptandığında-Anne adayının kesin yatak istirahatine alınması ve sakinleştirilmesi-Damardan sıvı verilmesi (hidrasyon)- Erken doğum eylemini başlatması olası enfeksiyonun varlığının araştırılması (idrar tetkiki,vajinal kültür)varsa tedavi edilmesi-Gebelik haftasına göre uygun hastalara akciğerde surfaktan sentezini arttırdığı kabul edilen verilmesi-Uygun vakalar için tokoliz (rahim kasılmalarını durdurma) amacına yönelik ilaçların verilmesi gereklidir.Bu amaçla; ß agonist ajanlar (terbutalin, ritodrin), magnezyum sülfat, kalsiyum kanal blokerleri, prostoglandin sentezini önleyen ilaçlar kullanılabilir.Herbirinin kendine özgü yan etkileri ve riskleri bulunan bu ilaçlar mutlaka doktor gözetiminde kullanılmalıdır.
Erken doğum tehdidinde hastanın mutlaka yenidoğan yoğun bakımı olan bir merkezde izlenmesi ve bu ünitenin hastanın durumundan haberdar edilmesi gerekir. Yenidoğan yoğun bakımı riskleri olan ve son derece pahalı bir süreçtir.Gebelik ne kadar erken sonuçlanırsa bebek için riskler o derece yüksek ve bebekte bazı sekellerin ortaya çıkması olasılığı o derece fazladır.Yaygın bir söylem olan “'7 aylık doğan bebek yaşar,8 aylık doğan bebek yaşamaz'” kesinlikle doğru değildir.Bu nedenle erken doğum risklerini ortadan kaldırmak için anne adaylarının en azından kontrol edilebilir riskleri ortadan kaldırmak için üzerine düşeni yapması son derece önemlidir.-Sigara içmemek-Dengeli beslenmek-Aşırı yorgunluık ve stresten kaçınmak-İdrar yolu enfeksiyonlarından korunmak için bol su içmek-Rahim kasılmalarını izleme konusunda daha dikkatli olmak

EMBRYOGENESİS (animasyon)

2007-09-23T22:18:00.000+03:00